Құлагер (Жансүгіров)
Қысқаша мазмұндама
ХІХ ғасырдың екінші жартысы, Ерейментау бөктері. Керей руынан шыққан бай Сағынайдың асына үш жүздің игі жақсылары мен жүйрік аттары жиналды.
Дүбірлі жиынға Көкшетаудан халық сүйіктісі Ақан сері өзінің даңқты Құлагер тұлпарын ерттеп келді.
Жиналған жұрт Құлагердің сүйегін шығыңқы, түрін қораш көріп, келеке етті. Алайда, тәжірибелі сыншы Күреңбай тұлпарды ұзақ қарап, оның нағыз жүйрік екенін дөп басып таныды.
Сыншы Құлагердің шабысын сипаттап, оның теңдессіз қуатын болжап, көпшілікті таңғалдырды.
Екпіні үй соққындай пысқырғанда,
Шалдырмас көктен құсқа, жерден аңға.
Жықпаса жалғыз қазық жануарды,
Бұл әзір жеткізбей тұр жылқы малға.
Бұл тұлпар келіп тұрған әбден бабы...
Сыншының жоғары бағасы мен Ақанның жеңіске деген сенімі осы асқа Көктұйғын атын қосқан Батыраштың қызғанышын оятты.
Ақан Құлагердің Көктұйғынды басып озатынын айтқанда, Батыраш ашуға булығып, серіге ауыр сөздер айтып, қорқытып үйден шығып кетті, ал Ақан сабыр сақтап, ән шырқап қалды.
Толық мазмұны бөлімдер бойынша
Толғану
Поэманың кіріспе бөлімінде автор терең толғанысқа беріліп, қазақ даласының тарихы мен өнері жайлы сөз қозғады. Ол шабыт шақырғандай, көңіл жырын тау суындай тасқындатып, кең далаға бұлақтай ағызуды мақсат етті. Ақын өткен күндер мен бүгінгіні жалғастыра отырып, халықтың қуанышы мен қайғысын, тарих көшіндегі бастан кешкен қиындықтары мен жеткен жетістіктерін жырлауға кірісті. Бұл бөлімде сөз құдіреті, ақындық өнердің қоғамдағы рөлі және ұрпақтар сабақтастығы туралы философиялық ойлар айтылды. Автор өзін халықтың қуанышын бөлісетін бұлбұлы, жүйрігі деп сезінді. Ол ескі күндерді еске ала отырып, ондағы қорлық пен мазақты, елдің жылап өткен күндерін ұмытпай, бүгінгі ұрпаққа өнеге етуді көздеді. Сөйтіп, ол Сарыарқаның төсіндегі тарихи оқиғаларды баяндауға дайындалды.
Тасқында, тау суындай, көңіл жыры,
Бұрқырат бұлағыңды кең далаңа,
Бастырмай шөпке — шарға тоқтап құры.
Далаңның той болғанда бүгін күні,
Жүйріктей бабындағы жүгір, міні...
Туған жер
Оқиға желісі сұлу табиғатты суреттеумен жалғасты. Автор өзінің тауда туып, тасында өскенін, бала кезінен табиғаттың қаталдығы мен сұлулығын қатар көріп ержеткенін баяндады. Аршалы, Жөңке, Ақтасты тауларының баурайында, бұлттармен иықтаса жүріп өскен ақын үшін таудан асқан қасиетті мекен жоқ еді. Ол Көкшетаудың қайталанбас сұлулығын ерекше шабытпен жырға қосты. Көкшетау – жер жаннаты, ондағы Оқжетпес шыңы, Бурабай көлі, жасыл орман мен мөлдір бұлақтар тұтас бір ғажайып әлемді құрады. Табиғаттың бұл сұлулығы жай ғана көрініс емес, жанға дауа, дертке шипа болатын қасиетке ие еді. Ақын Көкшетауды Кавказбен, Алтаймен салыстыра келе, оның өзіне тән ерекше, биязы сұлулығын, жомарттығы мен момақандығын алға тартты. Бұл жер Абылай ханның ордасы қонған, талай тарихи оқиғалардың куәсі болған қасиетті мекен ретінде суреттелді.
Көк орман, көркем тоғай маужыраған,
Сұлудың көзіндей көл жаудыраған.
Малта тас, маржан, ақық, меруерт тас
Төгіліп көл жиекке саудыраған.
Көк кілем, балаусасы балбыраған...
Сарыарқаның төсіндегі Сырымбет, Зеренді, Имантау, Айыртау секілді таулар тізбегі Көкшетаудың ажарын аша түсті. Осы табиғат аясында, ән мен күй қалықтаған ортада ақынның қиялы шарықтап, ескі аңыздарға жан бітірді. Жергілікті халықтың аузында жүрген «Құлагер» жайлы әңгімелер мен Ақан серінің мұңлы әні осы таулардың арасында жаңғырып тұрғандай әсер қалдырды.
Ақан
Бұл бөлімде оқиғаның басты кейіпкері таныстырылды. Ол – Арқаның атақты серісі, әншісі әрі ақыны еді. Заманында оны жұрт «сері» деп те, кейде түсінбей «пері» деп те атады. Ол қоғамның екіжүзділігінен, байлар мен билердің зорлық-зомбылығынан безініп, жанына табиғаттан пана іздеген жан болатын. Ол билікке құмарпады, мал жимады, тек өнерді, сұлулықты және тазалықты ту етті. Оның нәзік жаны өмірдің ластығын, өсекті, жамандықты қабылдай алмады. Сондықтан ол ауылдан аулақ, тау мен тасты мекен етіп, жалғыздықты серік етті. Оның серігі тек табиғат пен астындағы жүйрік аты болды. Ол қарапайым халықтың мұңын мұңдап, озбырлыққа қарсы үн қатты.
Ақанның өмірі трагедияға толы еді. Оның жүрегіндегі жазылмас жарасы сүйген жарына қолы жетпеуінен туындаған болатын. Ол сүйген қызын ала алмай, арманда қалғандықтан, ішкі дертін әнмен шығарып, тау кезіп кеткен еді. Халық арасында оның ғашығы туралы аңыздар мен әндер тарап кетті.
Ішінде өрті жанып басылмастай,
Шемендеп дерті кеткен ашылмастай.
Тентіреп тауда, таста неге жүрді,
Тасталып танылмаған асыл тастай?
Бай басып, батыр әлде жасқаған ба...
Сүйгенінен айырылған серінің бар сенері, жалғыз досы – оның астындағы тұлпары болды. Ол атына сырын ақтарып, елден көрген қорлығын, тағдырдың соққысын ұмытуға тырысты. Құлагер оның қанаты, шабыты және айнымас серігіне айналды. Ақан Құлагерді жай ғана көлік емес, жанының бір бөлшегіндей жақсы көрді.
Жатталып Ақмарқаның аузында аты,
Телміріп таста отырып жазған хаты.
Жары да, жолдасы да тек біреу-ақ
Онысы астындағы жалғыз аты.
Меншіктеп таза бұлақ, таудың тасын...
Ас
Оқиға Ерейментау өңірінде өткен үлкен ас беру рәсімімен жалғасты. Керей руының атақты байы қайтыс болып, оның жылын беру үшін үш жүздің баласы жиналды. Марқұм өте дәулетті, бірақ қатал және артына мол мұра қалдырған адам еді.
Бұл асқа жан-жақтан ағылған халықта есеп болмады. Қараөткел, Қарқаралы, Баян, Семей, Жетісудан келгендер Арқаның кең даласын толтырды. Тігілген киіз үйлер тұтас бір қалаға айналды. Асқа сойылған малдың санында, тартылған табақта, сапырылған қымызда шек болмады. Жер-жерден ат жаратып келгендер, балуандар, ақындар мен саудагерлер жиынның көркін қыздырды. Байлар мен билер өздерінің байлығын, беделін көрсетуге тырысса, кедей-кепшіктер ет жеп, қымыз ішуді ғана ойлады. Астағы адамдардың мінез-құлқы, тойымсыздығы және даңғойлығы айқын суреттелді. Бір үйде ән шырқалса, екіншісінде дау-дамай, үшіншісінде сауда-саттық қызып жатты. Тіпті орыс оязы мен қырғыз манаптары да осы жиынның төрінен табылды. Ақан сері де осы дүбірлі жиынға өзінің атақты жүйрігін қосу үшін келген еді. Астың сәні мен салтанаты ерекше болғанымен, оның астарында мақтаншақтық пен ысырапшылдық та жатқан болатын. Халықтың назары алдағы болатын бәйгеге ауды, себебі бұл ас тек тамақ ішу емес, жүйріктердің сыналар жері еді.
Құлагер
Ақан сері асыл тұлпарын баптап, асқа алып келді. Халық Көкшетаудың атақты жүйрігін көруге ынтық болды. Ақан атын көз тимесін деп, оқшаулау ұстап, кермеге байлатты. Дегенмен, жиналған жұрт, оның ішінде сыншысымақтар мен қызыққұмарлар атты көруге үймеледі. Көпшілік Құлагердің сыртқы пошымына қарап, оны менсінбеді. Олар аттың сүйегінің ірілігін, түрінің келіссіздігін айтып, күлкіге айналдырды. Кейбіреулер оны соғымға союға немесе кемпірлерге мінгізуге ғана жарайды деп мазақтады. Осы кезде топ ортасына нағыз ат сыншысы шығып, Құлагерге ұзақ қарап тұрды да, оның ешкім байқамаған қасиеттерін ашып айтты.
Шүйделі, шоқтығы өргек, шідерлігі,
Серке сан, желмаядай тілерсегі;
Тау желін тартса жұтқан талыс танау,
Тынысты кеңде жатыр кеңірдегі.
Жүрсе де жаздай құры болмайды тоқ...
Сыншы бұл тұлпардың нағыз жүйрік екенін, оның бітімі бөлек, күші мен тынысы кең екенін дәлелдеп берді. Ол Құлагердің бәйгенің алдын бермейтінін болжап, мазақтаған жұртты үнсіз қалдырды.
Егес
Ақанның аты мен оның жеңіске жететіні туралы әңгімелер асқа жиналған тағы бір ірі байдың құлағына жетті. Бұл кісі өзінің Көктұйғын атты жүйрігіне қатты сенетін және осы аста бас бәйгені иеленуден дәмелі еді. Ол Құлагердің келгенін естігенде қатты мазасызданып, іші күйді.
Бұған дейін ол өзінің шабарманын жіберіп, Ақаннан Құлагерді сатуын сұраған болатын, бірақ сері бас тартқан еді. Енді бәсекелесінің келгенін білгенде, оның ашуы мен қызғанышы шегіне жетті.
Екі арадағы сөз ушығып, ақыры үлкен егеске ұласты. Ақанның «Көктұйғынды бөктеріп кетемін» деген сөзі отқа май құйғандай болды. Бай Ақанға келіп, ауыр сөздер айтып, қорқытпақ болды. Бірақ Ақан қаймықпай, оған лайықты жауап қайтарды.
Ат біткен Құлагердей Ақанына,
Ол дайын Көкті жерге тақауына.
Бәйгеден басы көзін су қып озбай,
Ат сенің қарай ма екен сақалыңа?!
Би болсаң, би шығарсың Алтайыңа...