Қозы Көрпеш — Баян сұлу (Бейсенбай)
Қысқаша мазмұны
Ноғай-қазақ заманы. Перзентсіз екі бай — Қарабай мен Сарыбай аңда кездесіп, достасты. Біреуіне ұл, екіншісіне қыз туса, қалыңсыз құда болу туралы серт берді. Қарабайдан қыз, Сарыбайдан ұл дүниеге келді. Қызға Баян, ұлға Қозы Көрпеш деп ат қойылды.
Он үш жыл өтті. Сарыбай далада қайтыс болды. Қарабай құдасының өлігін көріп, серттен тайды. Ол қызын жетімге бермеймін деп бас тартып, тоқсан мың малымен Аягөзге көшіп кетті.
Қозы Тайлақ бидің қолында батыр жігіт болып өсті. Қайын атасының серттен тайғанын естіп, Баянды іздеуге бел буды. Бидің інісі Аягөзге барып, Баянмен кездесіп, Қозыға хабар жеткізді.
Қозы жолға шығып, жолда сиқыршыдан түс құбылтуды үйренді. Тазша кейпіне еніп, Қарабайдың ауылына келді. Күндіз қой жайып, түнде Баянмен жасырын кездесіп, бір жылдан аса бақытты күн кешті.
Бірақ алып батыр Қодар Баянды күшпен алғысы келді. Ол Қарабайға қысым жасап, Қозыны өлтіруді ойластырды. Қозыны тойға шақырып, улы арақ ішкізді, бірақ апалары оны құтқарды. Қозы досы Көсемсарыны жоғалтып, Қодармен соңғы шайқасқа шықты:
Сол күндегі жандардан Қозы мықты,
Қодар көріп қаша алмай көп ұйлықты.
«Әй, бәлем, сенің ызаң өтті ғой» деп,
Дәлдеп тұрып кеудеден атып жықты.
Ер Қозы жалпақ елге кетті асығып...
Қозы Қодарды да, Қарабайды да өлтіріп, Баянмен қосылды. Олардың ұлы Күліп дүниеге келді. Қозы елге хабар жіберіп, малын биге тапсырды. Сөйтіп, олар бақытты өмір сүрді.
Толық мазмұны
Бөлімдерге бөлу шартты түрде жасалған.
Қарабай мен Сарыбайдың достасуы және балалардың дүниеге келуі
Ноғай-қазақ заманында екі бай өмір сүрді - Қарабай мен Сарыбай. Екеуі де дәулетті болды, малдары мол еді, бірақ перзенттері жоқ еді. Сексен үш жасқа келген Қарабай мен жетпіс бес жастағы Сарыбай баласыздықтан зар жылады. Олар бір-бірін көрмейтін, әр түрлі жерде тұратын байлар еді.
Бір бейсенбі күні екі бай аңға шықты. Олар құлан аулап жүріп, жапан түзде кездесті. Бір-бірін көрген екі бай сәлемдесіп тұрғанда, алдарынан буаз марал қашып өтті. Қарабай маралды атып алғысы келді, бірақ Сарыбай қорқып, атпай қойды. Қарабай өзі атып, маралдың ішінен егіз қодығы шықты.
—Екеуміз де, шырағым, жасқа жеттік,
Дүниеден перзент сүймей арманда өттік.
Ендеше ит айдаған бай екенбіз,
Кел, дос болсақ қайтеді қияметтік?!
Ауыр дәулет беріпті Алла несіп...
Екі бай жапан түзде бек сөйлесіп, дос болды. Олар уағыдаласты: егер біреуіне ұл, екіншісіне қыз туса, қалыңсыз беріседі деп серт берді. Сөйтіп, екеуі ақыреттік құда болып, жолдарына кетті. Қарабай үйіне келгенде, ханымы қыз тауыпты. Сарыбай үйіне жеткенде, оның да ханымы ұл тауыпты. Қарабайдың қызына Баян деп ат қойылды, ал Сарыбайдың ұлына Қозы Көрпеш деп ат берілді.
Қозы Көрпештің өсуі және қайын атасы туралы хабар алуы
Қарабай мен Сарыбай достасқаннан кейін он үш жыл өтті. Сарыбай аңға шыққан кезде далада қайтыс болды. Оның өлімін естіген Қарабай құдасына қоштасуға барды. Бірақ ол Сарыбайдың өлігін көріп қорқып, құдалықты ұмытып кетті. Сарыбайдың ханымы күйеуін жерлеп, асын өткізді. Ас кезінде Тайлақ би Қарабайға құдалық туралы еске салды, бірақ Қарабай қызын жетім ұлға бермеймін деп бас тартты.
Қарабай өз елінен қашып, көшіп кетті. Ол тоқсан мың малымен әр жерді аралады - Семейге, Іле басына, Шыршыққа, Сырға барды, бірақ ешбір жерде тұрақтамады. Ақыры Аягөзге келіп қонды. Қарабаймен бірге екі қызы - Ай мен Таңсық та келді. Олар Балталы елінен қоштасып, жаңа жерге көшті.
Қозы Көрпеш Тайлақ бидің қолында өсті. Ол айдай болып өсіп, батыр жігіт болды. Бір күні Қозы шалдан қайын атасы туралы естіді. Шал оған Қарабайдың серттен тайып, қашып кеткенін айтты. Қозы бұл хабарды естіп, Баянды іздеуге бел буды.
Айбас батырдың Қарабайды іздеу сапары
Тайлақ бидің інісі Айбас сері Қозының хақысы үшін Қарабайды іздеп шықты. Ол Көктай атты мініп, тоқсан мыңның ізімен жүрді. Айбас Аягөзге жетіп, өзенде қой жайған тазды кездестірді. Таздан Қарабайдың ауылы туралы сұрады. Таз оған Баян қыздың сұлулығын, Қодар деген батырдың қорқынышты екенін айтты.
Айбас ауылға жақындап барып, өзенде жиде теріп жүрген үш қызды кездестірді. Олар Ай, Таңсық және Баян еді. Айбас өзін Балталы елінен келген деп таныстырды. Қыздар оған Қозы Көрпеш туралы сұрады. Айбас Қозының сәлемін жеткізіп, оған белгі ретінде жүзік, алтын тон және басқа да сәлемдемелер алды.
Айбас Қодарды көргісі келді. Қыздар оны Қодардың қауіпті екеніне сендіруге тырысты, бірақ Айбас тыңдамады. Ол Қодарды кездестіріп, онымен күресті. Айбас Қодарды жеңіп, тоқсан серін де жеңді. Содан кейін ол Балталы еліне қайтып, Қозыға Баянның хабарын жеткізді.
Айбас жолда атаулары бар жерлерге ат қойды - Құба жон, Қызыл белбеу, Шұбар айғыр жорға, Мейізек, Абыралы, Жалаулы, Қарқаралы, Шідерлі деген атаулар осылай пайда болды. Ол Балталы еліне оралып, Қозыға Баянның сәлемін жеткізді.
Қозы Көрпештің Баянды іздеп жолға шығуы
Қозы Көрпеш Баянды іздеп жолға шықты. Анасы оны тоқтатуға тырысты, бірақ Қозы тыңдамады. Ол Күреңкей атты мініп, жолға шықты. Жолда оның аты арықтап, шаршады. Қозы бір қамысты қопаға келіп, атын қалдырып кетті.
Балталы елінде Тайлақ би Қозының жолын қылу үшін мал сойып, аза өткізді. Сол кезде Қозы жапанда бір керуенге кездесті. Керуен басшысы қожа оған көмектесіп, сиқыр үйретті. Қожа Қозыға түс құбылтуды, адамдардан жасырынуды үйретті. Олар он бес күн бірге жүріп, содан кейін ажырасты.
Қозы Аягөзге жетті. Ол өзін тазша етіп жасырды. Қой жайып жүрген тазды кездестіріп, одан Қарабайдың ауылы туралы сұрады. Таз оған жол көрсетті. Қозы тазшамен қой ауыстырып, оның орнына қалды. Сөйтіп, ол Қарабайдың қойын жайып, ауылға келді.
Қарабай тазшаны қойдан кеш келді деп ұрды. Қозы үнсіз қалды. Бәйбіше оған тамақ берді, бірақ Қарабай тазшаны қайтадан ұрды. Қозы қой шетінде жатып қалды. Түнде Баян оны іздеп келді, бірақ Қозы ұйықтап жатты. Баян үш рет келіп, үш рет қайтты.
Тазша болып келген Қозының Баянмен кездесуі
Баян апалары бір қызды тоқты кебін кигізіп, Қозының кім екенін білу үшін жіберді. Қозы жапанда жалғыз отырып, Баян туралы жырлады. Ол өзінің жалғыздығын, Баянға деген сағынышын айтты. Тоқты қыз оның сөзін естіп, Баянға хабар жеткізді.
Алдымда менің жалым жоқ,
Айдап та берер малым жоқ.
Алып та сені тынбасам,
Елге жетер халім жоқ.
... Іздеп те келген қыз Баян,
Қосар да Тәңірім бұйрық жоқ.
Келесі күні қыздар қой алдынан келіп, тазшамен сөйлесті. Олар оның Қозы екенін білді. Қозы өзін ақсұңқар етіп көрсетті - таз кебін жұлып алып, шын бейнесін ашты. Баян оны көріп, қуанды. Екеуі құшақтасып, бір-бірімен кездесті.
—Не қылсам табылады бойымда еп,
Сиқырменен жүремін басымда кеп.
Таз кепті басындағы жұлып алды,
«Ендеше мен ақсұңқар болайын» деп.
Таз кепті жұлып алып бетін ашты...
Қыздар Қозы мен Баянды шеткі үйге апарды. Олар бір түн бірге болды. Баян Қозыға киім тігіп берді. Ертеңіне Қозы қайтадан таз кебін киіп, қой жаюға кетті. Осылайша, ол күндіз тазша болып жүрді, ал түнде Баянмен кездесті.
Бір жылдан астам уақыт өтті. Қозы мен Баян бақытты болды. Бірақ Қодар Баянды алғысы келді. Ол Қарабайға Баянды өзіне беруін талап етті. Қарабай Қодардан қорқып, оның айтқанын орындауға мәжбүр болды.
Қозы мен Баянның ауылда бірге өмір сүруі
Қодар Баянды алу үшін Қарабайдан көмек сұрады. Олар Қозыны өлтіруді ойластырды. Сасан би Қозыны тойға шақырды. Баян Қозыны барудан тыйды, бірақ Қозы тыңдамады. Ол тойға барып, арақ ішті. Арақ уланған еді.
Қозы есінен танып, қиын жағдайда қалды. Ай мен Таңсық апалары оны құтқарды. Олар оған салқын су бүркіп, есін жиды. Қозы атына мініп, жапанға қашып кетті. Баян оны іздеп шықты.
Жапанда Қозы Баянды кездестірді. Баян оны еліне қайтуға шақырды, бірақ Қозы Қодармен есеп айқастырғысы келді. Ол Баянды алып, оңалып алғанша күтуге кетті. Қозы бір бұлақтың жанында демалды.
Баян Қозыға тамақ жіберді. Бір қыз күн сайын тезек теріп келіп, Қозыға тамақ апарды. Бірақ бір жау қатын қыздың соңынан еріп, Қозының жасырын жерін Қодарға айтып берді. Қодар Қарабаймен бірге Қозыны іздеп шықты.
Қодардың пайда болуы және қақтығыстардың басталуы
Қозы Көсемсарымен достасты. Олар бірге жүріп, бір-біріне көмектесті. Бір күні Қозы аңға кетті. Сол кезде Қодар келіп, Көсемсарыны Қозы деп ойлап, оны өлтірді. Қодар Көсемсарының басын кесіп алып, ауылға қайтты.
Қодар Қозының басын алып келді деп мақтанды. Баян басты көріп, оның Қозы емес, Көсемсары екенін білді. Ол қуанып, басты жасырды. Қозы аңнан оралып, досының өлгенін көрді. Ол қайғырып, Қодардан кек алуға ант берді.
Қозы Қодарды іздеп шықты. Ол жапанда Қодарды кездестірді. Екеуі соғысты. Қозы Қодарды жеңіп, оны өлтірді. Содан кейін ол ауылға келіп, Қарабайды іздеді. Қарабайды құдықта тауып, оны да өлтірді.
—Қодарға болысады сол жатқан ел,
Қыламын бір Аллаға мен тәуекел.
Ажалдан қашып пенде құтыла ма,
Тағдырға не болса да байладым бел!
—Байқасам, қажымайтын сен бір шоқсың...
Қозы елді қыруға дайындалды. Бірақ Баян мен үш қыз оны тоқтатты. Олар Қозыны жұбатып, оның қайғысын басты. Қозы Баянмен қосылды. Олардың баласы болды - ұл. Қозы оған Күліп деп ат қойды.
Қозы үйіне салт барып, Балталы еліне хабар жіберді. Ол Күліпті өз орнына қалдырды. Сөйтіп, Қозы Көрпеш пен Баян сұлудың оқиғасы аяқталды. Олар бақытты өмір сүрді.
Қозы мен Қодардың арасындағы соңғы шайқас
Қодар Баянды алу үшін Қарабайға қысым жасады. Қарабай Қодардан қорқып, оның айтқанын орындауға мәжбүр болды. Қодар жылқыға Қозыны ертіп кетті. Олар бірге жылқы бағып жүрді. Қодар Қозыны тазша деп ойлап, оны кемсітті.
Бір күні Қодар Қозыны ұстап, оны Бақа айғырдан жұлып алды. Қозы Қодарды жеңіп, оны жерге лақтырды. Қодар қорлық көріп, ауылға қайтты. Ол Баянды алуға тағы да әрекет жасады.
Қозы ауылға келіп, Қодармен қайтадан кездесті. Қодар Қозыны өлтіруге тырысты, бірақ Қозы оны жеңді. Олар соғысып, Қозы Қодарды атып өлтірді. Содан кейін Қозы Қарабайды да өлтірді.
Тал бойының міні жоқ, қолаң шашты,
Шашының ұзындығы тізін басты.
Гүл төгілер аузынан меруерт тісті,
Ондай жан дүниеде жаралмас-ты.
Аппақ керік маңдайы, қылығы наз...
Қозы елді қыруға дайындалды, бірақ Баян мен апалары оны тоқтатты. Олар Қозыны жұбатып, оның ашуын басты. Қозы Баянмен қосылып, бақытты өмір сүрді. Олардың ұлы Күліп өсіп-өнді.
—Балам-ay, сен іздесең, кез келейін,
Құдай сені берген соң неге өлейін.
Сен Бетпақтан шөлдетпей алып өтсең,
Қалың малсыз, борышсыз қыз берейін.
—Қыз берсең, сен—атасың, мен—баламын...
Қозы Көрпеш өз еліне хабар жіберді. Ол Тайлақ биге малын тапсырды. Қозы Баянмен бірге өмір сүріп, бақытты болды. Олардың баласы Күліп өсіп, әкесінің орнын басты. Қозы мен Баянның оқиғасы халық арасында аңызға айналды.
Бұл оқиға ноғай-қазақ заманында болды. Екі бай - Қарабай мен Сарыбай құда болып, балалары Қозы мен Баянды қосуға уәде берді. Бірақ Қарабай серттен тайып, қашып кетті. Қозы Көрпеш Баянды іздеп, көп қиындықтарды бастан кешірді. Ол Қодар мен Қарабайды жеңіп, Баянмен қосылды.
Қозы мен Баянның махаббаты мәңгілік болды. Олар бір-біріне адал болып, қиындықтарды бірге жеңді. Олардың оқиғасы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен. Бұл дастан қазақ халқының ең сүйікті жырларының бірі болып қала берді.
Қозы Көрпеш батыр, мерген, адал жігіт болды. Ол Баянға деген махаббаты үшін өмірін қауіпке тікті. Баян сұлу, ақылды, батыл қыз еді. Ол Қозыға адал болып, оған көмектесті. Екеуі бір-бірін шын жүректен сүйді.
Тайлақ би Қозыны асырап өсірді. Ол ақылды, әділ би болды. Айбас сері Қозыға көмектесіп, Қодарды жеңді. Ай мен Таңсық апалары Қозыны құтқарды. Олар Баянның апалары болып, оған қолдау көрсетті.
Қодар күшті батыр болды, бірақ қатыгез және тантық еді. Ол Баянды күшпен алғысы келді. Қарабай ақымақ, тар ойлы бай болды. Ол серттен тайып, Қозыға қарсы шықты. Екеуі де Қозының қолынан қаза тапты.
Көсемсары Баянды іздеп келген батыр еді. Ол Қозымен дос болды, бірақ Қодардың қолынан қаза тапты. Оның өлімі Қозыны қайғыға бөледі. Қозы досының кегін алу үшін Қодарды өлтірді.
Қозы мен Баянның баласы Күліп болды. Ол әкесінің орнын басып, елді биледі. Қозы Көрпеш пен Баян сұлудың оқиғасы осылай аяқталды. Олардың махаббаты мәңгілік болып қалды.
Бұл дастан қазақ халқының рухани мұрасы болып табылады. Ол махаббат, адалдық, батырлық туралы айтады. Қозы мен Баянның оқиғасы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен. Бұл жыр халық жадында мәңгі сақталады.
Дастанда көптеген кейіпкерлер бар. Олардың әрқайсысының өз орны бар. Қозы мен Баян - басты кейіпкерлер. Тайлақ би, Айбас сері, Ай мен Таңсық - оларға көмектескен адамдар. Қодар мен Қарабай - қарсыластар. Барлығы бірге бұл оқиғаны жасады.
Қозы Көрпеш пен Баян сұлудың оқиғасы қазақ әдебиетінің маржаны болып табылады. Бұл дастан халықтың махаббат туралы түсінігін көрсетеді. Ол ұрпақтан-ұрпаққа жеткен. Қозы мен Баянның махаббаты мәңгілік болып қалды.
Дастанның соңында Қозы мен Баян бақытты өмір сүрді. Олардың баласы Күліп өсіп-өнді. Қозы өз еліне хабар жіберіп, малын Тайлақ биге тапсырды. Сөйтіп, Қозы Көрпеш пен Баян сұлудың оқиғасы аяқталды. Бұл дастан қазақ халқының жадында мәңгі сақталады.
Бейсенбай нұсқасы бойынша жазылған бұл дастан қазақ халқының рухани байлығы болып табылады. Ол махаббат, адалдық, батырлық туралы айтады. Қозы мен Баянның оқиғасы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен. Бұл жыр халық жадында мәңгі сақталады. Дастанның аяғы осы.
Қозы Көрпеш пен Баян сұлудың махаббаты мәңгілік болды. Олар бір-біріне адал болып, қиындықтарды бірге жеңді. Олардың оқиғасы қазақ халқының ең сүйікті жырларының бірі болып қала берді. Бұл дастан ұрпақтан-ұрпаққа жетеді.
Дастанның соңы осылай аяқталды. Қозы мен Баян бақытты өмір сүрді. Олардың баласы Күліп өсіп-өнді. Бұл оқиға халық жадында мәңгі сақталады.