Қар күреген бала (Әбдіқадыров)
Қысқаша мазмұны
Қызылжар қаласы, ≈XIX ғасырдың аяғы. Аяз күні он алты жасар бала саудагердің қорасында қар күреуге жалданды.
Сарайда он адам отыз пұт тоң май құйған кеспекті қозғай алмай жатты. Бала сарайға кіріп, кеспекті көтеруге кірісті.
Бала еңкейе беріп, кеспекті иығымен нығырақ тіреп қағып жіберді... отыз пұт тоң май құйған кеспек екі-үш қаққанда желге ұшқан ебелектей домаланып сарайдың есігіне барып та қалды.
Кіреші бай Орлий Масликов баланың күшіне таңғалып, оны жалшылыққа шақырды.
Бала айына бір сом сексен тиынға келісті. Масликовтың жатақханасында түнеген Мұқан ұйықтай алмады – сабан арасындағы тышқаннан зәресі кетті. Келешектегі әлемдік палуан Қажымұқан осылай жалшылыққа тұрды.
Толық мазмұны
Тараулардың бөлінуі шартты.
Күші қаракаттай жас бала
Қаңтар-ақпанның қатты аязында Қызылжар қаласының орталық көшесіндегі үлкен сарайда шулы жұмыс жүріп жатты. Бұл саудагер Иван Ногичтің қоймасы болатын. Күзде сойылған малдың еті мен майы ішкі Ресейге жөнелтілуге дайындалып жатты.
Ақпан-қаңтардың сақылдаған сары аязы. Қыламықтап қырау ұшқындап, барлық заттың сыртына мұздан сауыт кигізіп тұрды. Қызылжар қаласының орталық бір көшесіндегі қорада, үлкен сарайдың темір қақпасы кең ашылып...
Кіреші бай Орлий Масликов өзінің алпыс пар ат шанасымен жүкті алып кетуге келген еді. Сарай ішінде он адам отыз пұт май құйып қатырған кеспекті орнынан қозғалта алмай қиналып жатты. Олардың шуылдаған дауысы қораға дейін естіліп тұрды.
Қораны басқан қарды күреуге жалданған он алты жасар жігіт сарайға қайта-қайта қарай берді.
Бүрме қара тонды басқарушы баланың әкесінің атын сұрады, бірақ жігіт оған тікелей жауап бермей, өзінің жұмысын істеуге келгенін айтты. Басқарушы оның сарайға қарап тұрғанын ескертіп, қар күреуге кірісуін талап етті. Бала өзінің он бес тиынын алып, ауылдағы әжесіне жетпіс тиын жіберетінін айтты.
Тұлыпты киген саудагер баланы сарайға жіберуге рұқсат берді. Жігіт есік алдында тұрғандарды қаңбақтай қақтырып, сарайға кіріп келді. Қатты аязға қарамастан, оның үстінде тек мақталы жыртық шапан болатын. Ол биялайын беліне қыстырып, бас киімін қолына ұстап, жұмысшыларға қарады.
Бала кеспектің қасына жақындап, иығымен қағып, астындағы тақтайды сықыр еткізді.
Масликовпен жұмысқа келісу
Жұмысшылар отыз пұт майлы кеспекті көтере алмай жатқанын көріп, бала оларға шетке ысырылып, шананы есік алдына әкелуін бұйырды. Ол еңкейе беріп, кеспекті иығымен нығырақ тіреп қағып жіберді.
Тау дегенге таңырқансам, бұл шелектей-ақ ыдыс қой. Он кісі жабылып, қаланы «њаппалап» бастарыңа көтеріп жүргендерің осы ма? Өздерің шетке ысырылып, тиейтін шанаңды есік алдына әкеле беріңдер.
Астына салған ломдар мен қада ағаштар шатыр-күтір етіп, отыз пұт тоң май құйған кеспек екі-үш қаққанда домаланып сарайдың есігіне барып қалды. Шой табан екі завод атын жеккен жүк шанаға қалай барып түсіп қалғанын тұрғандардың көзі шалмай қалды. Жұмысшылар оның кәдімгі адам емес, бір жақтан келген дию немесе перi екенін ойлады.
Иван Ногич баланың күшіне таңданып, оған елу тиын сыйлады.
Масликов та жиырма тиын қосып берді. Екі бай бірін-бірі әзілмен қағысты. Басқарушы баланың қар күрегеніне тиын алмауын айтты, бірақ жігіт уәделескен он бес тиынды талап етті.
– Былшылдамай, уәделескен он бес тиынды әкел... Жетпіс тиынды ауылдағы тарығып отырған әжеме жіберем, – деді жалпақ қайың күрекпен шөмелеп қарды биік қорадан асыра атып жатқан...
Саудагерлер баланың жиырма кісінің жұмысын істейтінін көріп, оны кірешіге алғысы келді. Масликов қойын дәптерін алып, балаға әңгімеге кірісті. Ол оның қайдан келгенін, әкесінің атын сұрады. Бала Ақмола облысы, Сарытерек болысы, Құрама ауылынан келгенін, әкесінің аты Мұңайтпас Ернақов екенін айтты.
Масликов Мұқанды жігіт етіп алғысы келетінін айтты. Ол айына бір сом сексен тиын, тамақ пен киім беретінін уәде етті. Бала бұл аз екенін айтып, әжесі, әке-шешесі бар, кедей кісі екенін, тапқаны олардың қант, шай, нанына жететін болуын сұрады.
Жаңа өмір басталуы
Масликов басқа кісі одан артық бермейтінін айтып, оның денесіне киім, тамақ үшін екі-үш жігітке беретін қаржы шығатынын түсіндірді. Бала ойланып тұрып, келісімін берді. Келешектегі әлемдік палуан Қажымұқан Масликовқа осылай келіп жалшылыққа тұрды.
Мұқан Масликовтың үйіне келген күні жалпы кіреші жалшылар жататын жатақханаға орналасты. Сабан төселіп, пеш қойған сарайдың бір бұрышы тиді. Ертеңіне қожасы Мұқанды өз үйінің ауыз бөлмесіне шақырып, отыз пұт кеспекті доп қылып домалатқан дәуді өзінің қатын-балаларына, қонақтарына көрсетті.
Күшті баланы айнала қарасып, бойын аршындап, салмағын өлшеп, Масликовтың кереметтей етіп айтқанына сенбеді. Бойы жарым кез, салмағы 200 қадақ, мойны, қол-аяғы жуандау болса да, отыз пұт жүкті көтеруі мүмкін емес деп есептеді.
Масликов Мұқаннан қалай ұйықтағанын сұрады. Бала түнімен ұйықтағаны жоқ екенін айтты. Қожайын жанжал көп пе деп сұрағанда, Мұқан әжесі ұрысқан жаман болады деп айтқанын еске алды. Ұйықтай алмағанының себебі төсеген сабанның арасында тышқан бар екенін айтты.
– Ұйықтай алмағаным, төсеген сабаннын арасында тышқан бар екен... Ой, тәйірі, қасқыр, аю, қабан дегендер – ит емес пе, иттен кісі қорқа ма? Тек мына, адам жататын жерде тышқанның шиқылдағаны жаман...
Масликовтың үй ішіндегілер қарқылдап күлді. Отыз пұт көтерген палуанның тышқаннан қорқатынын естіп, қожайын ойлана қарады. Ол Мұқаннан тағы неден қорқатынын сұрады. Бала тек тышқаннан басқа ешнәрседен қорықпайтынын, қасқыр, аю, қабан дегендер ит емес пе деп жауап берді.
Масликов Мұқанды ас үйінің ауыз бөлмесіне жататын етті. Оған екі ат, бір шана беріп, шөп, отын әкеліп тұру жұмысын тапсырды. Осылайша болашақ палуанның жаңа өмірі басталды.