Қараой (Әлімқұлов)
Қысқаша мазмұны
Қараой шөлі, ≈1846 жыл. Ақыраптың суық түнінде Мақамбет Өтемісұлы ұйқысынан шошып оянды.
Ол зайыбы Әуес, ұлы Нұрсұлтан және нәрестесімен Қараойда жалғыз үй тұрғанына үш ай болған. Исатай батырдың қазасына сегіз жыл өткен, ал Мақамбеттің басына сұлтан мың сом тіккен. Ақын досы Ықыластың кешіккенінен мазасызданды.
Мақамбет атқа мініп Қараойды айналды. Өткен күндер — көтеріліс, жеңіліс, Исатайдың ерлігі мен қазасы — көз алдынан өтті.
Кешке қарай Ықылас пен би Жаңаберген бірнеше адаммен келді. Жаңаберген бәтуа байласуға шақырып, Мақамбетті қанжарын тастауға көндірді. Мақамбет сеніп, қанжарын керегеге ілді.
Бірақ ет үстінде сөз қызып, Мақамбет Ықыласты мазақтағанда, жанжал шықты. Төрт адам батырдың қолын қайырды, ал Ықылас тоқпақпен оның басына соқты.
Мақамбет тілге келмей кетті. Бірақ талайға шейін жүрегі дүрсілдеп... бүкіл өмірін көз алдынан өткізіп жатты. Ақырғы үні «Әуес» болса, ақырғы ойы «Қайран халқым!» деген екі сөзге сайды.
Жендеттер атын, малын алып кетті. Қаралы үйде Әуес күйеуін құшақтап жылады, Нұрсұлтан жараланды. Сол түні ай тұтылды.
Толық баян
Бөлімдерге бөлу шартты.
Қараойдағы мазасыз түн мен таң
Ақыраптың ұзақ түнінде Мақамбеттің ұйқысы шала болды. Көңілі алағаржақтанып, жүрегі өрекпіп, дөңбекшіп шықты. Құлқын сәріде төсектен тұрып, тысқа шығып еді. Үйінің жанында біраз тұрып қалды. Таң көктемнің таңындай толықсып атты. Күн де көктемнің күніндей айдарланып, сансыз алтын найзасын шашағымен шашырата шықты.
Сауыры жалпиған шексіз даланың ішке бүккен бүйрегіндей дөңгеленген Қараойда Мақамбеттің жалғыз үй отырғанына үш айдың жүзі. Үстінен құс ұшпайтын шөл ойпаң көлденең таса.
Қараойдың қойнауы ақыраптың орта шенінде шүйгінді де құйқалы болды. Екі түйе, бір бота мен жалғыз жылқыға қараша үйдің арқан байларлық айналасы ғана сыр берген. Мақамбет басқа ғаламнан келгендей, Қараойды жаңа көргендей сезінді. Баяғы балдай балалық, сағынышты шақ қалған ойпаң көзіне оттай ыстық та, жаудай жат та болды.
Әуеде ұшқан қызғыш екеуміздің тағдырымыз бір дегендей қанатымен бәйек болды. Әуес Мақамбетті үй жанында ұзатар қыздай ұзақ тұрып қалғанын ескертті. Шай үстінде Мақамбет ширатты, қара торы дидарына болмашы қызғылтым шырай теуіп, басының сақинасы жазылды.
Өткен күндер туралы ойлар: Исатай мен көтеріліс
Мақамбет Нұрсұлтанды атқа мініп қыраңға шығып келуге жіберді. Ықыластың кешіккенінен қобалжулы екенін енді-енді анық сезіне бастады. Кейінгі келгенінде Ықылас сізді қалың ел қорғаштауда деп айтқан еді. Бұған иланған Мақамбет жансыз жолаушының артынан сүйсіне қарап тұрғанда, оның күдірейген жауырынынан күдік алып қалып еді.
Осы жасқа шейін Мақамбеттің сенген жаны көп те, сенімін ақтағаны аз болды. Көзіне шөп салғандарын ойына алғысы да келмеді. Әсіресе, Мақамбеттің басына Баймағамбет сұлтанның мың сом тіккені туралы құбыжық лақап таралғалы бері өзгерімпаздықты ойлауға жүрексінді.
Хан-сұлтанның қарулы әскеріне қарсы соғыста Исатай оққа ұшып, Мақамбеттің жалғыздық зарын шеккеніне сегіз жыл да үш ай болды. Ұзақ уақыттың ішінде жасаған сансыз жорығы, шабуылы, қырғыны ойына оралды. Қапы қалған, қапия кеткен жері көп екен.
Исатай батырдың сенгіштігінен Жәңгір ханға он күн мәулет беріп, сазға бір отырса, бертінде ауыл ағасы... Баймағамбет сұлтанның басын шаба алмай қайтуы — қияметтік қапиялық.
Қара шұбар жыланның құйрығын басып, басын жаншымай кеткені енді өзінің басын мың мәнетке тіктіріп отыр деп ойлады. Исатайсыз бастаған ереуілі, көтерілісі жеңіліс тауып сергелдеңге түскелі бері Мақамбеттің бармаған жері, баспаған тауы жоқ болды. Енді ойласа, үркердей бір шоқ жолдаспен Хиуаға аууы құр далбаса екен.
Хан атаулының көздейтіні — өзінің тағын сақтау... Қалтаңнан тіллә, халқыңнан зекет дәмететін Хиуа ханынан да... Мақамбеттің түңіліп қайтуында тіл жеткісіз тұңғиық сыр жатыр.
Мақамбет о баста Жәңгірдің сарайына қызмет қылғанда, хан атаулының кім екенін білмеген-ді. Бертінірек, Орынборда оқыған ханзаданың күтушісіне айналғанда, өзі де орысша сауаттанып, арғы-бергіден хабардарлық дәрежеге көтерілуі күндердің күнінде осындай халге түсірмек екен деп түсінді.
Ықыластың келуін күту және күдік
Өткен күндер елесінің осы арасына келгенде, Мақамбет қайта ширықты. Жалғыз өзі бүтін әлемді жасқантардай атқа қонбаққа асықты. Көкірегін долы күш кернеп бара жатты. Нұрсұлтан кешікті. Әуес түсінен шошығанын айтты, бірақ Мақамбет түс түлкінің боғы деп жауап берді.
Мақамбет бастан кешкен сары сергелдең, қара қуғында Әуес оған зайыптық бейілімен ғана медеу болды. Жұбайы әлде бірдеңенің жайын ақылдасса, Әуес өзің қабырғаңмен кеңессейші деп өзін қайрап қояды. Қайта, осы Қараойдың жапалы қойнауында болымсыз күйбеңге күйінген зайыбына сабыр тілеп, жылаған жас баланы жұбатысады.
Мақамбеттің есіне Әуестің баяғы кезі түсті. Талшыбықтай солқылдаған аққұба қыз осы. Қалыңдық ойнауға мас болған балаң жігіт Мақамбет. Сыр алып, сыр түйіскен ыстық күндер лаулап өтіп кетіпті. Бұл күнде байын айналшықтаған баянды бәйбішеде басқа қызық, бөтен ермек қалмағандай.
Мақамбет ауыр күрсінді. Арыстан ұлдарын жоқтап, ішінен жыламсырады. Жүрегі елжіреп, көкірегі сары сағынышқа толды. Балаларының Өтемістен туған ондай түгел атқа қонып жасақты қолға айнала алмағаны орны толмас өкініштей мазалады. Әуес күйеуінің қара торы дидары мұңға толып, таусылып отырғанын анық-ақ аңғарды.
Мақамбет қыраңға өрлеген екі түйені ылдилатты. Үй маңындағы ботаға көз тастады. Өз үйіне жақындағанда, атын тұсап, отқа қойды. Жануарым, ішіңе шыр байлай бер деді жалғыз жылқыға. Үйіне келгесін екі құс жастықты шынтақтап қисайды. Дағдыдан тыс ерте тұрған ол көзінің шырымын алмақ еді, бірақ мызғи алмады.
Қонақтардың келуі
Нұрсұлтан қыраттан бес-алты кісі құлады деп хабарлады. Мақамбет қанжарын байлап, тысқа шықты. Боз шекпенін желегей жамылған. Денесінде болмашы діріл барын байқады. Жұмбақ жолаушылар аттарын шідерлеп отқа қоя бергенде, бауырларым екен ғой деді Мақамбет. Сол сол-ақ екен, өзінен өзі ұялыс тауып, жерге кіріп кете жаздады.
Ықыластар екен. Жамырай сәлемдесті. Ықыластың өзі Әуестің құшағындағы баласын иіскеді. Конақтар үйге кіргенде, Әуес құшағынан босаған баласына ұрсып жатты. Үй айналма, жаман болады деді. Бұл ырымнан Мақамбет қайта күдіктенді. Ықылас ит бүгін неғып бауырмал бола қалды деп ойлады.
Алғашқы амандық-есендіктен кейін қонақтар жартымды сөз таппай, тымсырайысып қалды. Мақамбет Ықыластың бетіне қарады. Ықыластың шегір көзі тұман. Баяғыда біреудің қатыны толғақтан өлерде осы шегір көз шошытып, іш тастатқан деседі. Мақамбет тұманды көздің түбіне жете алмады.
Төрге отырған Жаңаберген болса, о бастан байсалды. Ішіне кіріп-шығу оңай емес. О баста көтеріліске араласып, кейін айламен аман қалған бидің бірі. Мақамбет оның күйші інісі Төлепбергенмен көп тұздас-дәмдес болса, бұның өзімен ертеден-ақ алыстан сыйласқан.
Керілген қарым-қатынас
Мақамбеттің ішкі алалығын өзінше сезініп, өзінше түйсінген Ықылас берісі бүкіл Беріш дуалы аузына қарайтын биекеңнің өзін қолқаладым деп әңгіме шерте бастады. Бірақ әдеттен тыс босаға жақта отырған Мақамбет шешіле қоймады. Жаңаберген сен үшін біз не көрмедік деп айтты. Енді ақыл қосысуға келсек, аузыңды бұртитасың деді.
Мақамбет Төлепберген неге келмеді деп сұрады. Жаңаберген биге сенбей, қаңғыбас домбырашыға сенсең, күні ертең жалғыз өзін жіберейін деді. Мақамбет жіпсіді. Қатар өскен ит қой, сағынып едім деді. Жаңабергеннің көңілі босады. Ол елу жылда ел жаңарып, жүз жылда қазан болатынын айтты. Сенің қатең ауыл ағаларын, ру басыларын менсінбеу деді.
Шабуыл және Мақамбеттің өлімі
Жаңаберген Мақамбет қарағым, шекпеніңді сыпыр, белдігіңді шеш деді. Мақамбет орнынан қарғып тұрды. Шекпенін сыпырып тастап, сарыжолақ қынды қара қанжарын қызыл керегенің басына ілді. Қонақтар түгел жадырасып, бәрекелдеге басысты. Шай үстінде сөзге ол-пұл талшық болды. Көп ұзамай ет те келіп қалды.
Дұғадан, батадан Баймағамбет сұлтанның аузы-басы қисаймайды. Тасаттық азаттық әкелмейді. Қару жию керек. Еркек кіндікті атқа қондыру керек. Сіз-ақ бастаңыз. Мен — қоштайын.
Ықылас анаңды деп Мақамбеттің үстіне қона түсті. Малдас құрып отырған Мақамбет жығылмады. Бір тізелеп түрегеле беріп, басымен Ықыласты бұқаша сүзіп жіберді. Осы уақытта Мақамбетке төрт адам жабылып үлгерген. Мақамбет бала-шағадан аулақ деп жанұшыра бұлқынып, төрт адамды сүйрете-мүйрете тысқа шыға бергенде, табалдырыққа сүрініп, етпетінен құлады.
Ықылас қазықтың қасында жатқан тоқпақпен Мақамбеттің басына ұрды. Мақамбет ақтық рет Әуес деп, сылқ түсіп, сұлап қалды. Нұрсұлтан атылып, жараланып қалды. Мақамбет тілге келмей кетті. Бірақ талайға шейін жүрегі дүрсілдеп, миы шыңылдап, бүкіл өмірін көз алдынан өткізіп жатты. Ақырғы үні Әуес болса, ақырғы ойы Қайран халқым деген екі сөзге сайды.
Жаңабергендер шідерлі аттарына келе жатты. Түстері өрт сөндіргендей әлем-тапырық. Ықылас боталы түйені сіз жетектеңіз деп еді. Мақамбеттің атын Ықылас мінгенде, Жаңаберген және ашу шақырды. Мақамбеттің жүйрік күреңі қара беттің астында ойнақшып шыға келді. Қараойдың қойнауында қаралы үй жапа-жалғыз қала берді.