Қалқаман — Мамыр (Шәкәрім)
Қысқаша мазмұны
Сырдария бойы, 1722 жыл. Арғын тайпасында Қалқаман жылқы бағатын Мамырды жасырын сүйді.
Далада малда жүргенде Қалқаман Мамырға махаббатын жұмбақтап білдірді. Мамыр да оны сүйді, бірақ оған басқа біреу құда түсетінін айтты. Екі ғашық түнде кездесіп, бірге қашып кетті.
Мәмбетей руы ашуланып, Қалқаманды өлтіруді талап етті. Бір күні Мамыр төркініне амандасуға келгенде, ру басы Көкенай оны садақпен атып өлтірді. Мамыр өле жатып айтты:
– Көкенай, қарғамаймын, сөзіме бақ,
Ісім жөн, бір құдайға көңілім хақ.
Мойныңа менің қаным халал болсын,
Болма енді Қалқаманның қанына ортақ.
Кешікпей мен өлемін, сен тірісің,
Іс емес құдай кешер қылған ісің.
Ел Қалқаманды да өлтірмек болды. Ру ақсақалы Әнет баба жүйрік атпен жүгіртіп, Көкенай атсын деп бұйырды. Оқ санынан өтіп кетті, Қалқаман аман қалды, бірақ елінде қалмай Ұлы жүзге кетіп, қайтып оралмады.
Толық баян
Бөлімдерге бөлу шартты.
Тарихи кіріспе және шежіре
1722 жылы Орта жүз қазақтары Сырдария бойында жүрген кезде болған бұл оқиға ұмытылып бара жатқан тарихи іс болатын. Қалқаман мен Мамырдың махаббат жолындағы трагедиясы ескі қазақтардың теріс көзқарасына ұшырағанымен, кейінгі ұрпақ оларды жазасыз деп білген.
Бұл әңгіме 1722 жылы біздің Орта жүз қазағы Сырдария бойында жүргенде болған анық іс... Қалқаман- Мамырдың ісіне ескі қазақтар теріс көзімен қараса да, осы күнгі көңілінің көзі ашықтар жазасыз екенін біліп, дұға қылса керек.
Шәкәрімнің бабасы Әнет сол кездегі Арғынның ел ағасы, би әрі молла болатын. Оның атасы Кішік пен ағасы Мәмбетей Тобықты руының басты тұлғалары еді. Шәкәрімнің жетінші атасы Әйтектің бәйбішеден туған жалғыз баласы Олжай, ал тоқалынан Байбөрі мен Қалқаман дүниеге келген.
Қалқаман мен Мамырдың махаббаты
Мәмбетей бай өсіп-өніп, бай болған еді. Оның он бес жасар қызы Мамыр сұлу да ақылды, еркекшора болатын. Байда басқа бала болмағандықтан, жұрт оны қыз деп есептемей, құда болуға батылы бармайтын.
Қалқаман жас күнінен Мамырды білетін, бірақ қыз айттырмай жүретін. Мамыр күндіз жылқы бағып, тымақ киіп, еркек баладай киінетін. Қалқаман онымен малда жүріп, сөйлесіп, махаббатын білдіруге тырысатын.
Бір күні Қалқаман Мамырға жұмбақ сөз айтты: неге Құдай Хауа Ананы жаратты деп сұрады. Мамыр оған махаббат пен жолдастық үшін деп жауап берді. Қалқаман өзінің махаббатты жарымы жоқ екенін айтып, не істерін білмей қалғанын мәлімдеді.
Адамзатқа көмексіз, махаббатсыз
Өмір қызық дегенді естен қалғыз.
Жоқ болса махаббатты бір сүйгенің,
Ойлашы, керегі не дүниенің.
«Сүйсін, жолдас болсын» деп жаратты Алла,
Бұл туралы білгенім осы менің.
Мамыр Қалқаманның мақсатын түсініп, аз ойланып үндемей қалды. Жүрегі толқып, беті қызарып-ағарды. Ол Қалқаманға қазір жауап беретін уақыты емес екенін айтты, бірақ үміт үзіп өлмек жаман деп қосты.
Мамырды алып қашу
Бір күні Қалқаманға Мамырдың қыздарша киінгені туралы хабар жетті. Ол қуанды, бірақ басқа біреуді сүйді ме деп қауіптенді. Сол кезде қазақ пен қалмақ жерге талас болып, атысып жүретін. Бір соғыста қазақ қалмақты жеңіп, Сәмеке хан той қылды. Бай-бәйбіше тойға кетіп, жас жігіттер мен қыз-келіншектер үйде қалды.
Қалқаман Мамырға бастан қылуды ұсынды. Қыз тоқты сойғызып, жастар ойнады. Оңашада Қалқаман Мамырдан жауап сұрады. Қыз еш адамға елеусіз өлең айтты: ауылының күнбатысындағы қалың қамыста бүрсігүні кездесуді ұсынды. Егер келмесе, жауап жоқ деген сөз.
Бүрсігүні күн бата Қалқаман қамысқа келді. Ел жатқанда Мамыр да келді. Қыз оған ертең құда түсетінін, бүрсігүннен кешіксең жауап жоқ дегенін түсіндірді. Әкесі берсе, қыз болмас кімге қатын, бірақ махаббаты Қалқаманда екенін мойындады.
Қалқаман шариғат бойынша ер жеткен қыз еркімен ерге тиер деп айтты. Мамыр келіп тұрғанын, сүйген жары Қалқаман екенін растады. Жігіт оны қазір алып кетуді ұсынды. Мамыр Тобықтының жақыннан қыз алмағанын, өлтірем деп жүрмесін деп алаңдады, бірақ Қалқаман үш қайырып антқа алды. Қыз боз жорға атын дайындап қойғанын айтты, екеуі кетіп қалды.
Бітімсіздік және Мамырдың өлімі
Олжай түн ішінде Әнет бабаға хабар жеткізді. Бабаң қайғы жеп, Көкенайдың мінезі қатаң екенін айтты. Тобықты, Қанжығалы, Бәсентиін, Атығай, Қарауыл жиылды. Мәмбетей қалыңмал алуға көнбей, Қалқаман мен Мамырды өлтірмесе кетеміз деп жатып алды.
Бабаң өлтірер жұмыс емес, біреудің некелісін бұзбаған соң қанына ортақ болу дұрыс емес деді. Көкенай көнбей жатып алды, бітім болмай неше күн жұрт сандалды.
Бабаң айтты: «Өлтірер жұмыс емес,
Таспен атып өлтірмек бұл іс емес.
Біреудің некелісін бұзбаған соң,
Қанына ортақ болу дұрыс емес».
Көкенай тағы көнбей жатып алды,
Бітім болмай неше күн жұрт сандалды.
Бітім болмай созылған кезде Мамыр төркініне амандасуға келді. Көкенай аңнан қайтып келіп, Мамырды көріп, садағын алып, жүректен атып қалды. Мамыр иман айтып, Көкенайға қарғамаймын, ісім жөн деді. Мойныңа менің қаным халал болсын, бірақ Қалқаманды өлтіртпе деп өтінді.
Мамыр Қалқаманға қоштасып, көзін ашып, алақанмен бетін басып, амандасты. Көкенай Мәмбетейді жиып, Қалқаманды өлтірмесе ел болып Кішікпен бас құрамаймыз деді.
Қалқаманның сотталуы және қашуы
Бабаң көп берген қалың малға Мәмбетей көнбеді. Тобықты бөлініп, Қанжығалы Мәмбетейге болысты. Бабаңа ел бүлінер бір бала үшін деп айтылды. Еркек тоқты құрбандық деген кәні, Қалқаман Тобықты үшін жанды қиса кетпей ме деген сөзге жұрт аударылды.
Бабаң қиын іске қалып, Аллаға сыйынды. Қалқаман жүйрік атпен шауып өтсін, Көкенай сонда атсын деп бұйырды. Өлтірсе өзі айтқан жол, аман кетсе түк те жоқ. Мәмбетей разы болып, Арғын қол басты. Көкенай құлдық деді, Мәмбетей Қалқаманды Арда күрең атқа мінгізді.
Қалқаман жұртқа қоштасты: мен өлемін, сендер қалдыңдар, орнына бауыздадыңдар айтқан малдың деді. Назасы нақақ жастың қате кетпес, Мамырдан қалған жанның керегі не деп айтты.
– Ей, жұртым, мен өлемін, сендер қалдың,
Орнына бауыздадың айтқан малдың.
Өз бауырын оққа байлап өлтіртті деп,
Қалдыңдар обалына мына шалдың.
Назасы нақақ жастың қате кетпес...
Бабаң бата берді, Қалқаман күрең атпен жөнелді. Көкенай садақ тартып, оғы жетіп, қасынан өтіп кетті. Қалқаман аман қалып, жеңін жыртып жарасын таңды. Бозбалалар ат қойып, үйге жүр деді. Қалқаман құрбыларына елім оққа байлаған соң, кетер ме өлгенімше ойдан зарым деп айтты.
Қалқаман айтты: «Тоқта, құрбыларым,
Жоққа есеп осы күнде менің барым.
Аямай елім оққа байлаған соң,
Кетер ме өлгенімше ойдан зарым.
Ел қылып Тобықтыны тұра алмаймын,
Ешкіммен ойнап-күліп жүре алмаймын».
Қалқаман қамшы басып, Ұлы жүз Еділбайдағы нағашысына қарай Бұхар жаққа жөнелді. Жаз шыға Тобықты ат жаратып іздеуге дайындалды.
Қалмақ шапқыншылығы және соңы
1723 жылы қазақ пен қалмақ атысты. Суан Раптан басқарған қалмақ қазақты алды, үш есенің екеуін қырды. Қазақ Сыр бойында тұра алмай, Арқаға ауып кетті. Бұл «Ақтабан шұбырынды» деп аталатын белгілі жол болды.
Осы жол – бар қазаққа белгілі жол,
«Ақтабан шұбырынды» дегенің сол.
Жаяу жүріп табаны аппақ болып,
Қорлық көріп қазақтың шұбырғаны ол.
Сол себептен Қалқаман қалды ізделмей,
«Іздемейін» деген жоқ, шама келмей.
Сол себептен Қалқаман ізделмей қалды. Әнет бабаң көшке ере алмай, тірідей дөң басында қалды. Қалқаманнан тұқым бар, Ұлы жүздің ішінде жүр. Өздері Еділбаймыз десе керек, бірақ кейінгісі бізді мүлде білмейді. Тобықтыда Құнанбай қажы басты кісі, Семейпалат облысында, Хан Шыңғыс тауында тұрамыз.