Қайдасың, қасқа құлыным? (Бөкей)
Өте қысқаша мазмұны
Таулы өңірдегі шағын ауыл, жаз, болжам бойынша 1970-жылдар. Таң сәріде Орал әкесімен атқа қонып, тау асуына жол шекті.
Әкесі Бөкеш жолда Таңатар тасының тарихын айтты: жиырмасыншы жылдары ел көшкенде осында бір жас жігіт қашқындар қолынан мерт болған. Бөкештің әкесі өлерінде Сарқынды деген кісіден сақтануды аманаттаған.
Бөкеш кезінде ауыр дертке шалдыққан, Мәскеуде ота жасатуға қаражат табылмаған. Ауылға келген қарт емші тау тамырынан дәрі жасап, оны сауықтырып шыққан.
Жолшыбай олар тау бөктеріндегі жалғыз үйге түсті. Онда бір кезде бай-болыс болған, жүзге таяған шал қызымен тұратын.
Бұғы шаруашылығында Орал өзін «тірі жетім» санайтын Қаршығаның кербұғыны ұстап, мүйізін кескенін көрді.
Кешке қарт шал сыбызғысымен өткен дәуірді жоқтаған зарлы күй тартты. Түнде екі жігіт сырласып, әкелерінің бір екенін білді.
Таң ата шал бүгін өлетінін сезіп, тау басына жерлеуді өтінді. Қабір қазғанда көне зерлі шапан мен қару шықты. Шал өзі өлтірткен жігіттен және бауыздаған құлыннан кешірім сұрап, қазынасымен бірге жерленді.
Жаңбыр басылған соң Бөкеш ұлдарына бұлт арасынан көрінген Мұз тауын нұсқады.
Мен осы сәтте Мұз тауын ғана емес, сол таудың ұшпа басында күнге қарап кісінеп тұрған қара қасқа құлынымды да көрдім, тіпті шырқырай кісінеген үні де құлаққа келгендей болды...
Қаршыға туған әкесімен табысты. Кейін қалада жүрген Орал хат алды: үйдегі боз бие қара қасқа құлын тапқан, бірақ өз тумасын тарпып өлтіріпті.
Егжей-тегжейлі мазмұндама
Мәтінді бөліктерге бөлуі — редакторлық.
Таңғы жол: әке мен ұлдың тірлігі
Қызара бөртіп, шығар күнді маңдайға ала кос жолаушы атқа қонды. Ауыл әлі уыз: ұйқысынан ояна қойған жоқ, иттердің басын басып кетсе де мыңқ етпейтін өлі тыныштық ұйыған.
Таң шапағымен ерте оянған қоңыр шаңырақтан шыққан жолаушылардың бірі – жас жігіт Орал болатын.
Ол қасындағы әкесі Бөкешті өмірдегі ең ақылды, ең мықты жан деп білетін, оның қадірін терең түсініп өсті.
Әкесі сабырлы кейіппен насыбайын атып, ұлына атын шапқыламай, аяңымен жүруді ескертті. Таудың таңғы таза ауасы тынысты ашып, бозторғайдың үні маңайды тербетіп тұрды. Жас жігіт әкесінің өмірлік даналығына тәнті болып, оның әрбір қимылын өнеге тұтты.
Біз нұр толқынды таң теңізін кешіп... әкеме ерсем ғана адам боламын, әкеме ерсем ғана адаспаймын. Әкем ғана мені ерте оятып, таңғажайып таңды жұрттан бұрын көрсете алар.
Жол бойында әке мен бала үнсіз сырласып, табиғатпен тұтасып, таудың биігіне қарай аяңдап ілгеріледі.
Таңатар тасы: тұңғыш көрген өлім
Жолаушылар алдында шошайған қара тас көрінгенде, әкесі атының басын тартып, бұл жердің Таңатар тасы аталу тарихын есіне түсірді. Жиырмасыншы жылдары дүрбелең кезінде ел ауа көшкенде, алдымен суырылып шыққан жігіт Таңатар еді.
Ол қара жорға мінген, ешкімге бас имейтін қайратты азамат болатын, алайда осы асудың түбінде қашқындардың қолынан жазықсыз мерт болды.
Мынау қара тастың түбінде қанға бөгіп, мыж-мыж болып жатқан жерінде үстінен түстік... Таңатар жаңа заманның жақсылығын түсіне алмай ерте кетті арамыздан, ал ондай тіректі адамдарымыздың қаншасынан айрылдық...
Бөкеш сол күні өмірінде тұңғыш рет кісі өлімін көріп, жүрегі шайлығып қалған еді. Оның әкесі Таңатардың сүйегін жерлеп, кейін қарай көшін қайтарған болатын. Қарт әке өлер шағында Сарқынды деген кісіден сақтануды аманаттаған еді, өйткені сол қастандықтың артында соның қолы бар екенін сезген еді. Кейін Бөкештің үйінде туған егіз қара қасқа құлынның бірін Сарқынды қызғанышпен бауыздап тастағандықтан, екіншісі де өлген болатын.
Әкенің дерті мен Қаржау емші
Асудың үстіне көтерілгенде, бұрынғы өткен күндердің елесі әкенің есіне оралды. Он бес жыл бойы сиыр фермасын басқарып, өкіметтің малын адал баққан Бөкеш аяқ астынан ауыр дертке шалдығып, төсек тартып қалған болатын. Аурухана дәрігерлері оның асқазанындағы жараны емдей алмайтынын, ендігі жалғыз үміт тек Мәскеуге барып күрделі ота жасату екенін айтып, екі айлық ғұмыры қалды деп үкім шығарды. Бірақ шалғайдағы ауыл тұрғыны үшін алыс қалаға бару қол жетпес арман еді, үйдің бар малын сатса да қаражат жетпейтін болды. Ажалдың суық тынысы жақындағанда, шаңырақтағы барлық жан қайғыға батты, әсіресе Бөкештің адал жары Гүлия қатты күйзелді.
Ол ерінің амандығын тілеп, күндіз-түні қасынан шықпады, күйеуінің қайғысын өз жанымен тең бөлісті.
Бөкем бізбен қоштасқысы келмеді, бар айтқаны: елде бардың еріні қимылдайды, халқың аман болса, жетімдік пен жесірлік көрмессіңдер. Аш жүріңдер, жалаңаш жүріңдер - адалдықтың ала жібін аттамаңдар.
Әкенің соңғы күндері санаулы қалғанда, олардың үйіне атақты емші Қаржау келді.
Қаржау қарт науқастың тамырын ұстап көріп, оның жүрегіндегі өмірге деген үміт отын байқады. Ол Таңатар тасының қыр желкесінен емдік қанжапырақ тамырын қазып әкеліп, науқасқа арнайы дәрі жасап берді.
Мәскеу арманы және сауығып кету
Қаржау емші жасап берген киелі тамыр дәріні қырық күн бойы үзбей ішкен соң, Бөкеш дертінен құлан-таза айығып, аяғынан тік тұрып кетті. Бірақ ғажабы сол, ауруды өзіне көшіріп алғандай, дәл сол қырық күннен кейін қарт емшінің өзі бақилық болды. Бөкеш оны арулап қойып, өмірінің соңына дейін оның жақсылығын ұмытпай өткен еді. Сауығып кеткеннен кейін де Бөкештің көкейінде Мәскеуді көру арманы бір сәт өшкен жоқ болатын. Ұлы қалаға барып келгенін айтқанда, ол астананың қандай екенін ерекше бір құштарлықпен сұрап білді.
Біз анамның әкеме деген ұлы сүйіспеншілігімен дүниеге келдік, әкеме арқаланып, мәре-сәре ғұмыр кештік... сондықтан да бақытты едік, сондықтан да ешбір баланың әкесіз қалмауын мінәжаттар едік.
Әке мен бала осылайша өткенді еске алып, тау асуынан асып, төмендегі Қыз сүйегі қойнауына бет алды.
Аналык пен Сарқынды шалдың үйінде
Тау бөктерімен төмен түскен жолаушылар жалғыз тігілген ағаш үйге келіп тоқтады. Оларды үйден шыққан ақ жаулықты, жүзі жылы Аналық қарсы алды.
Ол келген меймандарға шынайы пейілін көрсетіп, Оралды бала кезінен бері көрмегенін айтып, маңдайынан сүйді. Үйге кіргенде, төргі бөлмеде бүктісіп теріс қарап жатқан қарт кісінің даусы естілді. Бұл жүзге таяп қалған, елден оқшау өмір сүріп жатқан Сарқынды шал еді.
Қарттың аппақ сақалы кеудесін жапқан, көзі тереңде ұялаған, дене бітімі алып адам болатын. Ол Бөкешті бірден танып, оның ұлының маңдайынан иіскеп, ақылы мен азаматтығын тіледі. Сарқынды өз заманында бай-болыс болған, кеңес үкіметіне іштей бағынбай, өткен дәуренін көксеген жан еді. Шал Бөкеш пен оның ұлын жаңа заманның ығына жығылған әлсіз әулет деп сынап, өзінің тектілігін мақтан тұтты. Ол домбыраны алып, дауысы қарлыққанына қарамастан, өткен заман мен ерлердің кеткені туралы мұңды жыр айтып, шамырқанды. Бөкеш оның сөзіне сабырмен қарап, ұлымен бірге бұғының мүйізін кесуге баратынын, кешке қайта оралып қонатынын жеткізді. Аналық қонақтарға кешкі асқа қамданатынын айтып, оларды жолға шығарып салды.
Кербұғы аңы: Қаршыға мен Матвей
Әке мен бала бұғы шаруашылығының қорасына жақындағанда, тау ішін жаңғырықтырып бұғы қуған салт аттының даусы естілді. Ақ көйлекті, қаракер атты жас жігіт асау кербұғыны қуып жетіп, құрық салмақ болғанда, бұғы кенет жалт беріп, шабандоз ер үстінен ауып түсті. Бұл өжет жігіт Қаршыға болатын.
Қаршыға жерге құласа да арқанды қолынан жібермей, бұғының соңынан сүйретіліп барды да, қарағайға орап ұстап үлгерді. Осы кезде бұғыханадан асығып қауға сақалды Матвей де жетті.
Ол бұғыны қарағайға байлатып, қоларасын алып, жануардың қан толы жас мүйізін аралай бастады. Араның сүйекке тиген шиқылы мен жануардың жан даусы Оралдың зәресін ұшырып, жанын түршіктірді.
Кербұғының мүйізінен қан шапшығанда көзімді баса қойдым... Өне бойым мұздап, арқамнан сұп-суық тер шықты. Аспан да, көк шөп те, Матвейдің қолындағы ара да қып-қызыл.
Матвей шапшыған ыстық қанды саусақтарымен іліп, табиғи шипа деп жұтып, өзгелерге де ұсынды. Мүйізінен айрылған кербұғы босаған соң, қорланып, орманға қарай қашып кетті. Орал табиғаттың осы қатыгез көрінісіне куә болып, адамдар мен қоршаған орта арасындағы ауыр қайшылықты сезінді.
Кешкі ас және үнсіз шал
Кеш батып, қараңғылық орнағанда барлығы Аналықтың үйіне жиналды. Қаршыға төсекте жатқан атасын қолына көтеріп, төрге отырғызып, қолына су құйып берді. Аналық алдарына буы бұрқыраған жас ет әкеліп қойды. Сарқынды шал өзінің жез мойын, мүйіз сапты өткір кездігін суырып, Бөкешке ұсынып, етті турап беруді тапсырды. Бөкеш бұл пышақтың баяғыда қара қасқа құлынның алқымын осып жіберген сол қару екенін іштей танып отырды. Шал өзі ет жемей, тек шым-шым сорпа ғана ішіп, табаққа телмірген қалпы үнсіз қалды. Оның өмірінде ешқашан мал бауыздап көрмегені туралы аңыз тараған болатын, бірақ дәл сол пышақтың қанға былғанған кезін Орал жақсы білетін. Жетім шамның әлсіз сәулесі шал мен Аналықтың жанарында ерекше ұшқын болып тұтанғандай болды. Бөлмедегілер тыныштық сақтап, өткен күндер мен белгісіз тағдыр туралы ойға шомды.
Сарқындының зарлы сыбызғы күйі
Үнсіздікті бұзған Сарқынды шал немересіне өзінің байырғы шәңгіш ағашынан жасалған сыбызғысын әперуді бұйырды. Өңірдегі соңғы сыбызғышы аспапты ерніне тақап, жан тебірентер мұңды әуенді аңыратты. Бастапқыда қоңыр әуезбен өрілген күй бірте-бірте тұтас бір дәуірдің күйреуін жоқтаған запыранды зарға айналды. Күйде жапан далада иесіз қалған ақ отаудың уілі, оққа ұшқан аққудың сыңарының зары және өз ұрпағынан түңілген ананың қарғысы жатқандай еді. Шал бұл күйімен өткен өмірімен, тәкаппар жастығымен және өзімен бірге құрып бара жатқан көне көшпелілер дәуірімен мәңгіге қоштасып жатты. Оның көзінен аққан ыстық жас аппақ сақалын бойлап төмен құйылды, бұл көз жасын Аналық та тыя алмады. Бөкеш болса шырақтың білтесіне қарап, өткен күндердің күнәсі мен өкінішін іштей салмақтап тыңдап отырды. Шалдың зарлы күйіне жүрегі шыдамаған Қаршыға Оралды ертіп, тынысы тарылғандай далаға атып шықты.
Түнгі төрт: «әкеміз бір»
Екі жас жігіт Әулиекөлдің жағасына жүгіріп келіп, айлы түнде тыныштық тапты. Қаршыға қарағайға сүйеніп жылап тұрып, атасының бұл жолы анық өлетінін, өйткені бұрын-соңды мұндай азалы күй тартпағанын айтты. Олар көл басында ұзақ әңгімелесіп, балалық шақтарын, өмірдің қиындықтарын еске алды. Қаршыға мектепте оқып жүргенде Оралдан тәтті сұрап жейтінін, өзінің әкесіз өскен «тірі жетім» атанғанына қамығатынын жасырмады. Бірде Бөкештің жайлауда шөп шауып жүргенде келгенін, сонда бір кездегі өкпелі адам Қатпа Қараның кек қуып Бөкешті арқасынан қамшымен тартып жібергенін баяндады.
Сол оқиғадан кейін Қаршыға Бөкештің кегі үшін сол кісіні сабағанын, бірақ Бөкештің мұндай өкпе-назды ұлдарына ешқашан сездірмейтін асыл жан екенін айтты. Екі жігіт жүректеріндегі ең үлкен құпияны ашты: олардың аналары бөлек болғанымен, әкелері бір еді.
Сен мен секілдісің, Орал! Жоқ, сен мен секілдісің, Қаршыға! Өйткені туған жер, өскен ел - бір, әкеміз - бір! ... Мен айттым: бәрінен де әкеңнің болғаны жақсы.
Олар үйге оралып, далаға бір көрпенің астына, әкелерінің екі жағына жатты. Таңғы сағат төрт болғанда жер бетіне аппақ боз қырау түсіп, Бөкеш ұйқысынан оянды. Ол Ұлы Отан соғысының басталған күні болғандықтан, отыз жылдан бері жиырма екінші маусым күні таңғы төртте ұйықтамайтынын айтты. Осы сәтте әрқайсысы өз ішіндегі арпалысты ойлап, таңды қарсы алды.
Шалдың соңғы тілеі — Ақшоқы
Таң атқанда Аналық мұңлы күйде әкесінің ең соңғы өтінішін жеткізді. Сарқынды шал өзінің бүгін бақилық болатынын сезіп, денесін Ақшоқының ұшар басына апарып жерлеуді өтінген еді. Ол ауыл адамдарын шақырмауды, қырық жасында өз жаназасын шығартып қойғанын айтып, тау басында өлгісі келетінін білдірді. Бөкеш те, Қаршыға да шалдың бұл қайсар тілегін құрметтеп, орындауға бекінді. Олар ағаштан зуза жасап, шалды соған жатқызды. Сарқынды өзінің ескі домбырасын, шәңгіш сыбызғысын, кездігін және қойнындағы сары дәптерін жанына алды. Аналық жылап-сықтамай, дауыс шығарып әкесін ұлы сапарға шығарып салды. Жолаушылар таудың тік шатқалымен жоғары қарай өрлей бастады.
Ақшоқыдағы жерлеу және Мұз тау арманы
Ақшоқының басына күн екіндіге ауғанда ғана жетті. Таудың биігіне шыққанда, шалдың соңынан қалмай қарғыбауын үзіп келген төрт көз, сары аяқ иті де жетіп, иесінің қолын жалады. Сарқынды шал жартастың теріскей ығын көрсетіп, қабір қазуға нұсқау берді. Әке мен екі бала жерді қаза бастағанда, күректері шіри бастаған тай теріге тиді. Оның астында баяғы дәуірден қалған алтын мен күміспен оқаланған зерлі шапан, қымбат кілем және тот басқан ер қаруы көміліп жатқан екен. Сарқындының өмір бойы осы көне байлығын қызғыштай қорып келгені белгілі болды. Бөкеш бұл дүние мүліктің ешкімге пайдасы жоқ екенін айтып, шалды осы қабірге қоюға шешім қабылдады. Түн ортасында Сарқынды шал соңғы күшін жинап, тізерлеп тұрып, қураған қарағайды құшақтап өксіп жылады. Ол өз қолымен жөнелткен Таңатардан, барлық арманда кеткен жандардан және бауыздалған жас құлыннан кешірім сұрап, күнәсі үшін тәубеге келді. Таң ата әке мен балалар келгенде, шал зузаға қайта жатып, домбырасы мен сыбызғысын қабірге қоса салуды өтінді. Ал қолындағы өткір кездікті ұлдарға лақтырып беріп, иманын айтып, жарық дүниемен мәңгіге қоштасты. Қаршыға мен Орал әкесіне болысып, шалды өзінің көне қазынасымен бірге қара топыраққа тапсырды. Осы кезде шелектеп жаңбыр құйып, табиғат та қарттың өлімін жоқтағандай болды. Жаңбыр басылған соң, күннің көзі жарқырап ашылды. Бөкеш ұлдарына аспандағы бұлттарды қақ жарып шығатын қасиетті Мұз тауын көрсетті. Бұлттар сейілген сәтте көк тіреген күміс шың көрініп, Орал сол шыңның ұшар басында кісінеп тұрған өзінің аяулы қара қасқа құлынын көргендей болды. Жас жігіт арманына қол жеткізгендей күй кешті, ал Қаршыға көзіне жас алып, әкесін құшақтап, туған әкесімен табысты.
Қаршығаның хаты: соңғы шуақ
Арада біраз уақыт өткенде, қалада жүрген Орал ауылдағы Қаршығадан хат алды. Хатта Бөкештің үйіндегі боз биенің ақыры қара қасқа құлын туғаны, бірақ жануар өз тумасын жатырқап, тарпып өлтіріп тастағаны жазылған еді.