Шырағың сөнбесін (Ахтанов)
Қысқаша мазмұны
Батыс Белоруссия, 1941 жыл. Жас қазақ әйелі Нәзира аяғы ауыр халде күйеуі Қасымбекпен бірге шекарадағы селода тұрды.
Қасымбек — аға лейтенант, қамқор күйеу еді. Нәзираның ең жақын құрбысы Света болатын.
22 маусымда соғыс басталып, офицерлер майданға аттанды. Әйелдер эвакуацияға шықты, бірақ поезд бомбаланып, олар жау тылында қалды.
Нәзира Светадан айырылып, Дуня апайдың үйін паналады. Немістер ауылға келіп, тұрғындарды жаппай атты. Нәзира сырт келбетінің өзгеше болуымен ғана аман қалды.
Партизандар Нәзираны тауып алды. Ол ұл туып, Дулат деп ат қойды. Қасымбек де осы отрядта екен. Нәзира сәбиіне қарап, оны аман сақтау өзінің басты борышы екенін сезінді:
Мына ажалдай азынаған сұп — сұр суық дүниеде жылтыраған жалғыз шырағымды өшіріп ала жаздаппын ғой... Осы бір үрей мені қайта тірілтті. Енді қашан кеудемнен жаным шығып кеткенше осы сәбидің өмірі үшін алысатынымды сездім.
Света неміс комендатурасында тілмаш болып, партизандарға құпия мәліметтер жеткізді. Құпиясы ашылып, немістер оны дарға асты. Света ешкімді сатпай, батыр ретінде қаза тапты.
Қасымбек көпірді жару кезінде өзін құрбан етіп, ерлікпен қаза тапты. Нәзираға жақын болған жолдасы Абан да жау оғынан мерт болды.
Соғыс аяқталып, Нәзира үш баламен елге қайтты. Әжесінің «шырағың сөнбесін» деген өсиетін жүрегіне түйіп, қаза тапқандардың ұрпағын сақтауға бекінді.
Бөлімдер бойынша толық мазмұны
Бөлімдердің тақырыптары мен олардың секцияларға бөлінуі шартты.
Бөлім 1. Бейбіт өмір және соғыстың басталуы
Офицерлер отбасыларының шекарадағы өмірі
Баяндаушы поездағы вагонда оянып, қара дауылда жылқылардың арасында қалған қорқынышты түсін еске алды. Ол өзін Батыс Белоруссияда, күйеуі Қасымбекпен бірге жүргенін түсінді. Олар офицерлер отбасылары тұратын үлкен селода тұрды.
Қасымбек аға лейтенант болып, әйеліне ерекше қамқорлық танытты. Нәзира аяғы ауыр болғандықтан, Қасымбек оған барынша көмектесті. Ол таңғы шайды өзі дайындап, әйелін аялап жүрді.
Олар жақында Брест қаласына барып, қажетті заттар сатып алуды жоспарлады. Бұл сапардың себебі — көршілері Николай Топорковтың жиырма бес жасқа толатын туған күні еді. Николай өз әйелі Светаны өте қатты жақсы көретін және оны өзгелерден қызғанатын.
Света Нәзираның ең жақын құрбысы болатын — өте нәзік, биязы және ақжарқын мінезімен айналасындағыларды баурап алатын ерекше жан еді. Нәзира Светамен бірге болғанда жаны жай тауып, көктемгі далада жүргендей сезінді.
Офицерлер отбасылары үлкен особнякта тұрды. Полк командирлері мен олардың әйелдері арасында әлеуметтік тәртіп сақталды. Әйелдер советі құрылып, оның басында полк командирінің әйелі Елизавета Сергеевна тұрды. Ол әйелдерден әскери тәртіпті талап етіп, саяси сабақтарға қатысуын қадағалады. Жиналыста әйелдер неміс тілі мен тігін үйірмелерін ашу туралы шешім қабылдады.
Нәзира Светамен аллеяда отырып, өмір туралы әңгімелесті. Света Нәзираның жүкті екенін біліп, шекарада тұрғандықтан сақтану керек екенін айтты. Нәзира қазақ халқында мұндай түсініктің жоқ екенін білдіріп таңғалды. Олардың арасындағы үнсіздік те өзара түсіністіктің белгісіндей еді.
Адам ертеңгі күнінің не боларын білмейді. Бірақ ақыл — ойдың болжамы жетпеген нәрсені кейде тәнің сезетін сияқты. Бірнеше жылға созылмыш азап пен мехнат алдында дүниенің бар жылуы мен тыныштығын...
Нәзира өзінің балалық шағын, Қамқа әжесінің тәрбиесін еске алды. Әжесі сырттай салқын көрінгенімен, іштей мейірімі мол адам еді. Бүкіл ауыл қаймығатын қатал кейуана немересі үшін нағыз пана мен қорған болған.
Соғыстың басталуы және эвакуация
1941 жылдың 22 маусымында таңертең Света Нәзираны оятып, соғыс басталғанын хабарлады. Немістер шабуыл жасап, барлығына вокзалға жиналу керек еді. Бұл хабар Нәзираны есеңгіретіп тастады. Қасымбек пен Николай әскери міндетін өтеуге асығыс аттанып кетті.
Әйелдер тобы заттарын жинап, станцияға қарай жаяу жолға шықты. Жолда олар неміс самолеттерін көріп, жерге жата қалды. Станцияға жеткенде ешқандай ұйымдасқан көшіру шаралары көрінбеді. Поездан шығу кезінде Ираида Ивановнаның екі баласы — Шурик пен Боря — анасынан айырылып қалды.
Света мен Нәзира балаларды өздеріне алып, бағып-қағуға уәде берді. Поезд жүрісі түзеліп, әйелдер өз тіршілігіне қайта оралды. Алайда жолда қиындықтар көп болды — азық-түлік тапшылығы, поездың ұзақ тұрып қалуы және белгісіздік олардың мазасын қашырды.
Үлкен станцияда поезд тоқтағанда, әйелдер азық-түлік іздеп шықты. Кенет әуе шабуылы басталып, станция бомбаланды. Боря жау самолеттерінің пулеметінен оққа ұшып қаза тапты. Бұл оқиға баршаны есеңгіретіп, соғыстың қатыгездігін көрсетті.
Станциядағы сұмдық көріністен кейін әйелдер өз вагондарын іздеп әлек болды. Олардың вагоны жанып кеткен еді. Абан Бұқашев есімді қазақ солдат Нәзираға көмектесіп, оның чемоданын өрттен құтқарды. Ол Нәзираның Қасымбектің әйелі екенін білгенде ерекше қуанды.
Абан әйелдерге бұл жерден тезірек кетуге кеңес берді. Көпір жарылғандықтан поездар жүрмейтінін, немістердің де жақындап қалғанын айтты. Әйелдер топтарға бөлініп, жаяу жолға шықты. Олар орман арасындағы хуторларды паналап, біздің әскер келгенше күтуді шешті.
Нәзира Светамен бірге қалуды шешті. Олар Шурик пен кішкентай Люсяны орманшының үйінде қалдырды. Ажырасу сәті өте ауыр болды. Көп күн бірге жүріп, үйірсек болып қалған әйелдер қимай қоштасты. Нәзира Люсяға анасының артында қалған «шырағы» екенін айтты.
Бөлім 2. Оккупацияда
Жау тылындағы өмір және партизандармен кездесу
Нәзира Светадан айырылып, жалғыз қалды. Света өзінің неміс полковнигінен жүкті болуы мүмкін екенін айтып, Нәзирамен бірге жүре алмайтынын түсіндірді. Нәзира орман ішінде жалғыз қалып, алдағы тағдырының қалай боларын білмей дәрменсіз күй кешті.
Ол жау тылында тентіреп жүргеніне жарты жыл болды. Нәзира Дуня апай есімді кемпірдің үйін паналады. Дуня апай оны қауіптен жасырып, қамқорлық жасады. Алайда полицай Усачев жиі келіп, партизандар туралы сұрап жүрді.
Нәзира Дуня апайдың үйінде екі ай бойы паналап, босануға дайындалды. Кенеттен Света келіп, неміс солдаттарының жақында ауылға келетінін хабарлады. Света неміс комендатурасында тілмаш болып жұмыс істейтін, бірақ бұл оның астыртын тапсырмасы болып шықты.
Жаппай қырғын және құтқарылу
Неміс солдаттары ауылға келіп, тұрғындарды жинады. Нәзира, Дуня апай және оның немересі Наташа шошқа қораға тығылды. Солдат қораның есігін ашқанда, шошқалар оның аяғына оратылып, олар аман қалды. Алайда көп ұзамай Нәзираны тауып, сыртқа шығарды.
Ауыл тұрғындарын кеңсе ауласына жинап, топтарға бөліп атуға айдап әкетті. Нәзира өлімнен қорықпаса да, жалғыз қалғандығынан қатты мазасызданды. Кішкентай Парашка есімді қыз солдаттардан өзін өлтірмеуді өтініп, ән айтты, бірақ жау оның жалынышына құлақ аспады.
Неміс командирі Нәзираның сырт келбетіне таңырқай қарап, оны басқалардан бөліп алды. Полицай Усачев оның бұл маңның адамы емес екенін растады. Нәзира өлімнен аман қалды, бірақ автоматтар мен пулеметтердің даусы шығып, жазықсыз жандар сайға құлай бастады.
Қырғыннан кейін Нәзираны полицайлар айдап әкетті. Олардың бірі оны атып тастауды ұсынса, Усачев рұқсат бермеді. Түнде Нәзира Дуня апайдың сарайына қашып барып, пішеннің арасына тығылды. Ол Зойка атты сиырмен бірге жасырынды.
Бөлім 3. Партизандық күрес
Партизандар отрядында, ұлының дүниеге келуі
Партизандар Нәзираны тауып алып, жер кепесіне әкелді. Ол сол жерде ауыр толғақтан кейін ұл туды. Қасымбек те осы отрядта екені белгілі болды. Олардың кездесуі өте толқымды болды — алты ай бойы көрмеген ерлі-зайыптылар құшақтасып, бастан кешкен қиындықтарын көз жасымен жуды.
Абан Нәзираны бұрын пойыз бомбаланған кезде көргенін, бірақ Қасымбекке уайым болмасын деп айтпағанын жеткізді. Қасымбек пен Нәзира оңаша қалып, өткен күндерін әңгімелеп, бір-біріне деген сағынышын білдірді. Нәзира Светаның тірі екенін айтты, бірақ оның немістерге қызмет етіп жүргенін жасырды.
Отряд комиссары Степан Петрович Носовец Нәзирамен танысты. Ол Дуня апайдың ерлігіне тағзым етіп, немістердің жауыздығы туралы деректерді сұрастырды. Нәзира алдағы соғыстың бұдан да қатал болатынын түсінді.
Нәзира сәбиіне Дулат есімін қойды. Партизандар қазақ пен орыс дәстүрлерін ұштастырып, баланы «Димка» деп те атап кетті. Нәзира үшін енді баласы оның өмірге деген жігерін жанып тұрған шырағы болды.
Қиын-қыстау күн туса осалдық көрсетіп азаматыңның сағын сындырма. Оған да тапсыратын сөзімді айттым... Артыңда қалған шырағың сөнбесін, жарқыным... Сенсің ғой оның шырағы.
Партизандар лагерінде Нәзира Прохор есімді он бес жасар балаға көмектесті. Оның әкесі Усачев — немістерге қызмет ететін сатқын еді. Бала әкесінің ісі үшін қатты намыстанып, партизандардың оған сенбейтініне қиналды.
Ауыр шайқастар және шығындар
Партизандардың өмірі күннен-күнге қиындай түсті. Аштық пен соғыс қимылдары олардың тұрмысын ауырлатты. Нәзира екі баланы — өз ұлы Дулат пен Светаның қызын — бағып-қағуға тырысты. Света неміс комендатурасында жұмыс істеп, партизандарға маңызды мәліметтер жеткізді.
Носовец Светаны лагерьге алдыртты, өйткені оның құпиясы ашылып, қауіпте еді. Света келгенде Николай оны қуанышпен қарсы алды, бірақ оның жүкті екенін байқағанда ашуланып кетті. Ол Светаны балағаттап, жеркепеден шығып кетті.
Көп ұзамай Светаның қолға түскені, содан соң немістердің оны дарға асқаны туралы хабар жетті. Нәзира бұл хабарды естігенде қатты қайғырды. Света азаптауларға шыдап, ешкімді сатпай, нағыз батыр ретінде қаза тапты.
Партизандар отрядында Усачев пен тағы бір полицайды қолға түсірді. Партизан соты ашық аспан астында өтті. Усачев өлімнен қорқып, жан сақтау үшін жалтарды. Оның баласы Проша әкесінің бұл масқара халіне шыдай алмай, өксіп жылап қашты.
Ұрысқа кірген адам алдымен жаумен соғыспайды, өзімен, өз ішіндегі ажалдың үрейімен соғысады. Барлық қажыр — қайратын, жан қуатын жұмсап, ең әуелі сол сұмырайды жеңіп алады.
Қасымбек тапсырма орындау кезінде ерлікпен қаза тапты. Ол көпірді жару үшін өзін құрбан етті. Комиссар Носовец келіп, Қасымбектің Отан үшін жанын қиғанын хабарлады. Нәзира күйеуінің соңғы күндердегі әрекеттерін енді ғана түсіне бастады.
Қасымбектің қазасынан кейін Нәзира Абанмен жақындасты. Абан оларға барынша көмектесіп, екі кішкентай баланы бағуға қолұшын созды. Ол Нәзираға өз сезімін білдіріп, болашақта бірге болуды ұсынды. Нәзира оның ұсынысына келісті.
Соңғы сынақтар және үйге оралу
Алайда бақыт ұзаққа созылмады. Абан мен Нәзира балаларды алып орман ішімен жүріп келе жатып, неміс патруліне тап болды. Атыс басталып, Абан жаудың оғынан ауыр жараланды. Неміс солдаты Нәзираның көзіне тік қарап, оларды атпай кетіп қалды.
Нәзира есінен танып, партизандар оны тауып алды. Ол үңгірде екі сәбимен бірге жасырынып, Қызыл әскердің келуін күтті. Аштық пен суық оны қатты қинады, бірақ ол балаларды аман сақтауға тырысты.
Жоқ, мен бұл қырғынға түсінбеймін. Маған оны ешкім де түсіндіре алмайтын шығар. Тек әйтеуір тірі қалдым, бірақ жанымның жартысын, сонау терең сайдың ішіндегі қалың өліктің ортасында жерлеген жартымын.
Соғыс аяқталып, Нәзира үш баламен бірге елге қайтты. Поездағы вагонда келе жатып, ол өткен өмірін, соғыс кезінде бастан кешкен қиындықтарды еске алды. Ол өзінің жалғыз інісіне жасаған қиянатын, Қасымбек пен Абанның қазасын, Светаның ерлігін ойлады.
Ауылға жақындаған сайын Нәзираның бойында жатырқау сезімі пайда болды. Ол Қамқа әжесін, соғыста жүрген әкесі мен ағасын ойлады. Елдің де жағдайы жүдеу екенін байқады. Оның ойы үнемі өткенге, орман ішінде қалған естеліктерге қарай тартып тұрды.
Пойыз Ақтөбе станциясына жақындады. Терезеден көрінген кең қазақ даласы мен адырлар Нәзираның көңілін жібітті. Ол ата-бабаларының тарихын, елдің намысын ойлап, елге жеткеніне шүкіршілік етті. Елге оралу — ол үшін жаңа өмірдің және үлкен жауапкершіліктің бастауы болды.
Нәзира үш баланы — өз ұлы Дулат пен Светаның қызын, сондай-ақ Абаннан жүкті болып қалған үшінші баланы — асырап өсіруге бел буды. Ол соғыста шаһит болған жастардың артын бағып, солардың ұрпағын сақтау өзінің борышы екенін түсінді.
Әлсіз шырақ сөніп, анам қараңғы түнекте қалардай қорыққанымда, «оның шырағы сенсің ғой» деген Қамқа әжемнің даусы... Менің құрсағымда да бір шырақ жылтырап жанып келеді. Оны өшіріп алсам...
Нәзира өзінің ендігі борышы — соғыс кезінде қаза тапқан адамдардың артын бағып, олардың ұрпағын сақтау екенін түсінді. Ол өзін жасынан әлдеқайда есейіп кеткендей сезінді. Соғыс оны қатал сынақтан өткізіп, нағыз ана мен қорғаушыға айналдырды.
Қамқа әженің «шырағың сөнбесін» деген өсиеті Нәзираның өмірлік ұстанымына айналды. Ол өз баласы мен басқа екі жетімнің шырағын жағып, оларды аман-есен өсіруге бекінді. Соғыс аяқталып, бейбіт өмір басталғанымен, Нәзираның жүрегіндегі жаралар әлі де сыздап тұрды.
Нәзира терезеден сыртқа қарап, туған жерінің көрінісін тамашалады. Ол бұрынғы балғын қыз емес, кексе тартқан әйел болып оралатынын түсінді. Алайда оның жүрегінде үміт пен болашаққа деген сенім әлі де өшпеген еді. Ол өз балаларының шырағын сөндірмей, оларға жарық болашақ сыйлауға тырысатын болды.
Соғыс оны көп нәрседен айырды — күйеуінен, достарынан, бейбіт өмірден. Бірақ ол өзінің ішкі шырағын сөндірмеді. Нәзира үш баланың анасы ретінде жаңа өмірге қадам басты. Оның жүрегінде Қамқа әженің өсиеті мәңгі жанып тұратын болды.
Поезд елге жақындай түсті. Нәзира балаларды бауырына басып, алдағы өмірге дайындалды. Ол соғыстың қасіретін бастан өткізген, бірақ өз адамдығын жоғалтпаған. Оның өмірлік жолы — қаза тапқан жандардың артын бағып, олардың шырағын сөндірмей өсіру болды.
Нәзира өзінің тағдырын қабылдады. Ол енді үш баланың анасы, үш шырақтың қорғаушысы еді. Соғыс оны есейтіп, өмірдің қадірін түсінуге үйретті. Ол өз балаларының болашағы үшін күресуге дайын болды.