Ханша дария (Кекілбаев)
Қысқаша мазмұны
Маңғұл империясы, ≈XIII ғасыр. Қарт Шыңғыс хан күз таңында ұйқыдан оянып, өткен жеңістерін еске алды.
Бұқараны шапқан кезде шаһар әкімінің қайсар әйелінің саусағынан кесіп алған лағыл жүзікті ойлады. Түсінде аппақ жалаңаш сұлуды көріп, жадырап оянды. Ескі досы Касар мергенді ертіп, аңға шықты.
Таңғұт еліне жорыққа аттанып, астанасын қоршады. Қала берілмеген соң өзенді бөгеп, топан су жіберді, бірақ сел маңғұлдарға да зиян тигізді. Ақыры таңғұт әміршісі Ан-Цюань қызын Шыңғыс ханға берді. Жылдар өтіп, жаңа әмірші Дэ-Ванға Сартаулы жорығына қол қосуды сұратты, бірақ таңғұт бекзадасы оны балағаттады.
Кек алу үшін таңғұттарға қайта жорық жасалды. Қирап жатқан қала туралы былай деп ойлады:
Бұл салған ойран-бүліктердің тұсында тек басын баққандардың ғана қол-аяғы сау қалады. Басын баққандар тек басын бағатындарды туады. Сөйтіп, бұдан былай дүниеде тек басын бағатындар ғана өмір сүреді.
Таңғұт астанасы құлады. Дэ-Ванның ұлы Шидүрге таққа отырып, қарсыласқанымен, жеңілді.
Шидүргені жендеттерге тапсырды. Оның сұлу әйелі Гүрбелжін сарайда отырып, күйеуінің айдалып кеткенін көрді.
Қазынашы шал ханымға улы жүзік әкелді. Аптаға созылған жеңіс тойынан кейін Шыңғыс хан Гүрбелжінмен жекеше кездесуге барды. Құмарлыққа берілген сәтте ұлы әмірші оқыс сылқ етіп, сұлу үстінен ауып түсті.
Тарауларға бөлінген толық мазмұндама
Тарау атаулары редакциялық.
Тарау 1. Шыңғыс ханның таңғы ойлары; жеңістер мен олжалар туралы естеліктер
Күз таңының суық нұры шатырға жайылған кезде қарт әмірші ұйқыдан оянды. Бұрын таңертең төсектен тұрғанда дәмді ұйқы болатын, ал қазір суық тиді. Жібек төсек мұз боп қарыған сияқты, бүкіл денесі түршігіп, көз іліндіре алмады. Әр күн сайын таңертең тірі тұрғанын көргенде көңілденетін. Ешкім жоқта тамыр-тамырының бәрі андап-андап тұрған қолын тесіле қарап шығатын, он саусағындағы асыл жүзіктерді түнде біреу қырқып әкеткен жоқ па деп салалап көретін.
Әр жүзіктің өз тарихы болды. Ақ маралдың қанындай лағыл Бұқараны шапқанда түсті. Сол кезде әлдеқайда жас еді. Қара құрым шаһарлар көзіне шалынса, қалың тұмендер суға шапқан киіктей жөңкіліп, лап қоятын. Көк күмбез мешіттің табалдырығына қарғып шығып, соңындағы қолына айқай салды: «Шалғынды шауып алдық, енді аттарды еркіне жіберіңдер!» Қынаптан суырғанында оқ жыландай ысқырынатын жылмаң қылыштың зәрлі ысылын сыбызғының сазынан бетер құныға тыңдайтын.
Қан жұқпаған қанжардан не пәтуа, қан жұтпаған еркектен не пәтуа, қаймықтырмаған қаһардан не пәтуа! ... Жеңістің айғағы – жылты қашқан көздер мен сұрқы қашқан сөздер.
Соғыстан кейін қолға түскен тұтқындарды өзі жүріп тінтіп шығатын. Жоса-жоса боп аққан көз жасын көргенше әкелдіре беретін. Көз жасын көргенде барып тергеуін тоқтататын. Бұқараны шапқан күні кешке қарай қол басылар шаһардың талай қызын саудагердің керуеніндей көзінен тізіп алып келді. Шаһар әкімінің қатыны сары ала шатырдың босағасынан басын имей аттады. Екі жасауыл әйелді қақ алдына әкеліп, жер тізерлетті. Асқақ әйел бас игені емес екенін көрсеткісі келген болу керек, көкке қарап, қолын жайып дұға оқыды. Қайсар әйелдің амалсыз жерде айла тауып кеткеніне іштей сүйсініп отырды.
Әйел аппақ қолын жүзіне апара бергенде, сүйріктей саусағынан қызыл шоқтай лағыл жүзік жарқ етті. Жасауылдарға ишара қылды. Көк желкеден төнген қайқы қылыш сүйріктей-сүйріктей он саусақты қу жүзгеннің шырпысындай қыршып түсті. Тәкаппар әйелдің қайқы еріндері оқыс жымқырылып, мәрмәрдай аппақ жүзі ду ете қалды. Тостағандай-тостағандай екі көзінен секіріп шыққан екі тамшы етегіне домалады. Жеңіс бермеген әйел өрлігінің ескерткішіндей лағыл жүзігі содан бері қолында болды.
Тарау 2. Касар мергенмен аңға шығу; аппақ сұлу туралы түс
Бір түс көрді. Түсінде енеден туғандай тыр жалаңаш, қардай аппақ еті бар, ай десе аузы, күн десе көзі бар бір сұлу мойнына оратылып, құшып жүр. Түсінде көңілденгендіктен ұйқыдан да жадырап оянды. Гаремінің есігіне бас сұқпағанына да біраз болып барады. Соңғы кезде алыс жорықтан жүріс өтіп кетіп, сыр алдырып алмайын деп, ешқайсысын қасына шақыртпаған. Түсінде жалаңаш сұлу көріп жүргеніне қарағанда, әлі де бір түндік қауқары болған.
Касар мергенді шақыртып түсін жорытып алайын деп ойлады да, өмір шіркіннің өзі де көрген түстей емес пе деп тағы ойлады. Қоңырауын шылдыратып, есік алдындағы жасауылды шақырды. Оның әкелген киімі мұп-мұздай екен. Түнде қар жауды деді жасауыл. Ойына жыл сайын қан сонарда Касар мергенді ертіп, аңға шығатын әдеті түсті.
Аңға шыққанда қашан да Касар мергенді бір елі жырақ жібермей, қасында ұстайды. Мергендердің жақын жүргенінен алыс жүргені қауіпті. Жатаған болса да, жауырыны қалақтай шағыр атының осы көлдария көшелілігін үнатады. Бүгін күн тіпті тамаша екен. Алыс қырандар ала балақтау, ойға қар тегіс түсіпті. Қос ат сүт кілегейді кеуделеп жыртып, жымысқы жықпылы көп жермешел таудың қойнауына енді.
Касар мерген ел-жұрттан безіп, тау мен тасты паналап жүргенде қасына ерткен жолдасы еді. Онда мерген бұдан қаймықпайтын. Елсіз тауда екеуінен басқа жан жоқ болған соң, бір-бірімен емін-еркін сөйлесе беретін. Артынан өзі хан болып сайланған соң, алыс тауда жападан-жалғыз жүретін аңшы досын қасына алдырды. Касар мерген сары ала шатырдың ішіне кіріп келгенде, қақ төрде шалжиып отырған ханды көріп, екі қолын бірдей созып, ентелей ұмтылды, кірген беттен сампылдап сөйлеп, саңқылдап күлді.
Тарау 3. Таңғұттарға жорық; астананы қоршау және Шидүргенің өлімі
Одан бері он жеті жылдың жүзі ауыпты. Қара өзеннің қойнауында қалың қол жатты. Тапал атты көп әскер күні-түні оңды-солды ойқастап, тапыр-түпыр шаба берген соң, қатқыл жер келінің түбіне түскендей күл-паршасы шықты. Қоңыр күз келді. Шөп басына қырау түнеп, ызғар күшейді. Елден жаз ортасында шыққан сарбаздар дірдектеп тоңа бастады. Таңғұт астанасы маңына дарытпай қойды. Қала ішінен анда-санда бір көрініп кететін жансыздар басы Ан-Цюан әміршінің өзі болып, қала жұрты тегістей қамал басында жүр дейді.
Қыш қорғанның маңына жоласаң болды, төбеңнен тас жауып, ыстық су мен қара май шашырап қоя береді. Қыс ызғары ширыққан соң Шыңғыс хан барлық тұмен басы, мың басыларды түгел шатырына шақырып, кеңес құрды. Әзәзіл қала әлі де берілмейтін болса, өзенді бөгеп, топан су қаптату керек деп пәтуаласты. Қалың әскермен төңіректен еріксіз айдалып келген босқын жұрт қара өзеннің ағынына қарсы тосқауыл салып, жолын бөгеді. Сеңгір таудан сел боп аққан қара өзен арнасынан аунақшып, қалаға қаптады.
Үйлердің асты үңгіліп, гүрс-гүрс құлаумен болды. Адамдар илеуін сел алған құмырсқадай суға қалқып кетті. Әбден ісініп-кебінген өліктер лай судың бетінде бірімен-бірі соқтығысып жүр. Кеудесінде санаулы күндік жаны қалған пенделер құламаған үйлердің төбелеріне өрмелеп шығып, көрші шүршіт тайпалары көмекке келмес пе екен деп, түксиген-түксиген сеңгір таулардың түнеріңкі шатқалдарынан көз алмайды. Бақтың іші жым-жырт. Тіршілік біткен демін ішіне тартып, ін түбінде бұғып жатқандай.
Үш күн бойы осылай-ды. Сәскеде қақпа аузынан қайқы қылыш ұстаған бір топ адам көрінгенде Гүрбелжін ханым қалай «Уһ!» деп қойғанын өзі білмей қалған. Үй төбесінде тұрған таңғұттар маңғұл қостарының әлденеге абыр-сабыр болып жатқанын көздері шалып қалды. Жойқын сел олардың тұрғызған бөгетін бұзып-жарып, енді өздеріне беттеді. Сасқан маңғұлдар қостарын көшіріп те үлгерместен аттарына мініп, ел қайда, су қайда деп, бет-бетіне безе жөнелді.
Жауын сол күні түс ауа тыйылды. Кешке қарай маңғұлдар маңғұт ханына елші жіберді. Әбден ит-сілікпесі шығып, титықтаған ел тәуелді болуға көніп, Ан-Цюань қызын Шыңғыс ханға беретін болды. Үшінші әйелі Чахэ солай түскен. Шыңғыс хан қала салып, қамал салып, қайдағы жайдағы айла-шарғының бәріне әбден жетіліп алған таңғұттарды, ең болмаса, кіндігінен шырмап, маңынан шығармас үшін Чахэні әйелдікке алды.
Бірақ бұл жекжаттықтың да дәурені ұзақ болмады. Арада сегіз жыл өткен соң, Шыңғыс хан таңғұттардың жаңа әміршісі Дэ Ванға жаушы жіберді: «Баяғыда оң қолыңыз боламыз деп уәде беріп едіңіздер. Одан бері сендерге ешқандай салмақ салып көрген жоқпын. Салмақ салатын жер енді келді. Іргемді түрткілеп тыншытпай отырған Сартаулы еліне жорыққа аттанбақпын, соған қол қосыңыз». Сонда елшісі сөзін бітірер-бітірместен, таңғұт бекзадасы Аша-Гамбу әміршісінің алдын кес-кестеп: «Шыңғыс ханға айта бар, әлі жетпейтін таяқты беліне қыстырып қайтеді, қауқарсызы бар, хан болған не теңі!» - депті.
Тарау 4. Дэ-Ванға маңғұл жеңістері туралы хабарлар
Туған еліне суыт оралуының тағы бір сыры осы. Бірақ ол сыры ешкімге тісінен шықпаған. Елге оралған соң таудың ар жағындағы таңғұттарды таңғалтам деп, ешқайда табан серіппей тып-тыныш жатып алды. Жарты әлемді жамбасына бүктеп қайтқан әміршінің басынан сөз асырып, аш құлақтан-тыныш құлақ жатып алғанына таңғұттар әрине таң қалды. Шыңғыс хан таңғұттарды осы түсініксіз бейбітшілікке әбден ет үйретіп алған соң, ойда жоқ жерде тағы бір таңғалтпақшы болды.
Тарау 5. Таңғұт астанасының құлауы; тұтқындар мен Шидүргенің қаза табуы
Шыңғыс хан таңғұттарға елші шаптырды: «Бір кезде маған оң қол болам деп айтқан уағдаларың бойынша, іргеме ши жүгіртіп, мазамды ала берген Сартаулы еліне жорыққа аттанарымда сарбаз қос деп сөз салып ем, анттарыңды аттап, жасақ ертпегендерің былай тұрсын, айдай өлемге түгел мәшһүр болған атыма тіл тигізіп, балағаттауға дейін бардыңыздар. Ол кезде өзге шаруадан қолым босамаған соң, сенімен есептесуді кейінге қалдырып едім. Сартаулы жорығы бітті. Тәңірімнің бір өзі жар болғанының арқасында, Сартаулы халқын сара жолға салып еліме оралдым. Ал енді, бурхан, мен, міне, өзіңнен баяғы сөзіңнің нәтижесін сұрауға бел будым».
Он бес күннен соң елшісі өң жоқ, түс жоқ, сары ала шатырдың есігінен аттар-аттамаста, шарт жүгініп отыра кетті. Жаушының өңін көріп, таңғұттың жасыл шапандыларының жауабы оң болмағанын түсіне қойды. Жаушы жағын ашты: «Шыңғыс ханның: «Дэ-Ван я баласын менің ордама кепілдікке жіберсін, я ат-тұрмандарын әзірлей берсін» деген талабын естігенде, таңғұт ордасы төбесінен жай түскендей болыпты. Бекзадалар жағы: «Тақсыр, бұл маңғұлдар да бір, тау мен тастың тағы аңы да бір. Олардың жым-жырт жатқанынан аранын ашып алдыңнан шапқаннан бетер қорқу керек. Мұрагеріңізді маңғұл ордасына жібермесеңіз, еліңіздің басына қара күннің туғаны», - деп бебеулей жөнелген екен, Дэ-Ван қалш-қалш етіп орынынан атып тұрыпты. Жаңғыз баламды арыстанның аузына, зымыстанның түбіне жіберер жайым жоқ. Біз де ел емеспіз бе. Көрші-қолаңның да ыңғайы біз жақта, - депті де, елшіге бұрылыпты. - Ұлы әміршіге сәлем айт, ұлым мен тіріде өз ордамда болады».
Тарау 6. Гүрбелжін ханымның күтуі; құпия келушілер және уланған жүзік
Үш күн бойы Гүрбелжін ханым сарайда күтіп отырды. Есік сықыры, аяқ дыбысы естілмеді. Сәскеде қақпа аузынан қайқы қылыш ұстаған бір топ адам көрінгенде қалай «Уһ!» деп қойғанын өзі білмей қалған. Олардың сүйінші сұрап келе жатпағанын білсе де, әйтеуір мынау сарылтқан сартап тыныштықтан құтылатындай көрінген. Айнаға қанша қараса да, өз бойынан ешқандай мін таба алмады. Сосын айлапат үлкен бөлменің қақ төріндегі піл сүйегінен жасалған төрт таған орындықтың үстіне шығып, тізерлеп отырды. Жан-жағын көйлегінің етегімен қымтап алды. Асыл тастарды аямай төккен алтын сәукелені ауырлаған мойнын күшпен тіктеп, қолын қусырып, екі көзін есікке қадап қатты да қалды.
Аяқ дүсірі жақындай түсті. Ханымның қаусыра ұстаған қос қолы оқыс әлсіреп, тізесіне қарай сұлқ құлап бара жатты. Дүсір бұның тұсынан тағы да өтіп кетті. Әлден соң тас төселген тықыр аулада жендеттер ортасында кетіп бара жатқан Шидүргені көрді. Ханым құлазып жатқан аулаға қарап ұзақ тұрды. Көз алдында басын барынша шалқақ ұстап, аяғын маңғаз басқан Шидүрге. Кенет есік қағылды. Ханша бұл оқыс дыбысқа қапелімде түсінбей қалды. Бұрылып қарап еді - алтын жақтаулы есіктің босағасы қызыл күрең қанға боялып келеді екен.
Қарсы алдына байыптап енді қарап еді - таңғұт сарайының бейбіт күндергі әдетімен бетіне ешқандай өрнек салынбаған қан күрең шұғадан жер сыздыра малынтып шапан киген ұзынтұра шал тұр. Қазына ұстаушы. Шапанының етегіндегі зермен көмкерген кез ойықтан қайқы бас көксауыр кебісі көрінеді. Қос қолын кіндік тұсынан буынған жарқылдақ сарғыш кісесіне шірей тірепті.
Шал сөзін бітірді де, ханымның аузына қарап біраз аңтарылды. Ол ештеңе демеген соң қызметші әйелге ымдады. Әйел жеңін шұбалтып төрт таған жаққа тағы өтті. Күміс табақшаның үстіне тық еткізіп әлдене қойды. Гүрбелжін күміс табақшаға көзі түсіп еді, кішкене көгілдір көзі бар алтын жүзікті көрді. Шал жүзікті табақшаға қойып, орынына кеп тұрды. Әйел кібіртіктеп ханым мен шалға жаутаң-жаутаң қарай берді. Шал теріс айналып кетті. Әйел ханымды арбап тұрғандай екі көзін айырмаған күйі малынған атлас шапанының белдігін ағытты. Ар жағынан майлап қойғандай жып-жылтыр қызғылт тәні жарқ етті.
Тарау 7. Жеңіс тойы; Гүрбелжінді әкелуге дайындық
Қара өзеннің жағасын қиқуға толтырған ұлан-асыр той бір аптаға созылды. Күлге айналған кесектердің арасына құмырсқа илеу салыпты: ию-қию төмпектердің төбесінде тіршіліктің жемін тасып, әрлі-берлі сабылып жүр. Таңғұт астанасынан қалған тігерге тұяқ азғана тұтқынның бүгінде ішіп-жеп, мәз-мейрам болып жатқан басқыншылардың даурықпасы мен ыза-қиқы, ың-жыңына әбден құлақтары үйренген. Бүгін аптаның ақырғы күні. Шыңғыс хан қыран-жапқан той жасағанда әуелі төбе шаштары тік тұрып, іштері жидіп, буындарын діріл жайлап, шет-терінен шамырығып жүрген еді, ырду-дырду күннен-күнге ұласа берген соң, сол бір дарақы опыр-топырға да еттері өліп, селт етпейтін болып алған.
Тарау 8. Өлімге әкелген кездесу; Шыңғыс ханның соңы
Шыңғыс хан Касар мерген бастаған төрт-бес күтуші еркекті алып, андап-андап тұрған құз жартастардың арасымен, аңғар бойына түсті. Енді сары шатыр маңына көзін сатушылардың көп болатынын біліп, әдейі жұрт көзінен жасырынып, соңында кетті. Мынандай жарқыраған күнде Гүрбелжіннің қардай аппақ тәніне қапысыз қанығып алмақ. Су бойына жасыл шалғын үстіне ықшам жол шатыр тігілді. Күтушілер Гүрбелжін аруды шатырдың тасасына шешіндіре бастады. Асыл қамқа сыпырылып түскенде, ар жағынан айдай нұрлы аппақ мүсін жарқ етті. Жеті еркек ауыздарын ашып аңырды да қалды.
Шыңғыс хан таңғұт ханшасымен шатыр ішінде екеуден-екеу оңаша қалғанда барып, есін жиды. Күтушілер әміршілері әбден тояттап болғанша, аңғар сыртына шығып, қапияда біреу-міреу үстерінен түспеуіне қам жасауы керек еді. Өне бойында лыпа жоқ, қақпанға түскен еліктей, өз-өзінен үркіп тұрған аруға қарай төне түсті. Сұлудың тұла бойында қару жасырардай қалтарыс атымен жоқ. Шыңғыс хан алма мойын аруды сұғанақ көздерімен тағы бір тінтіп өтті. Ұлы әміршінің көзі қарауытып, үлбіреген еріндер мен жаутаң-жаутаң қарағанда жалынша шарпыған екі нәркес көзден басқа ештеңені көрген жоқ. Сәлден кейін екі тізесін шоқ қарып алғандай болды; ол ұяттан, ызадан, намыстан от болып, өртеніп жатқан Гүрбелжін ханымның ұлпа тақымы еді. Құмарлықтың дүлей желігіне біржолата беріліп, құдды бір жағаға шығып қалған балықтай тынысы тарылып, танауын жас тәннің, асау қанның, елден ерек сұлулықтың хош иістері қосыла аңқыған қос анардың ортасына енді апара бергенде, ұлы әмірші оқыс ышқынып, сылқ етіп, сұлу үстінен ауып түсті.