Тастамашы, ана! (Баймұхаметов)
Қысқаша мазмұны
Башқұрт ауылы, ≈1990-шы жылдар. Ілияс Мұхаметовтың анасы үш жыл төсек тартып жатып, дүниеден өтті. Әкесі балаларды балалар үйіне бермей, өзі өсіруге бекінді, бірақ үш жылдан кейін ол да қайтыс болды. Ілияс алты бауырымен бірге балалар үйіне түсті.
Балалар үйінде директор балаларға қатал, мейірімсіз болды. Тәрбиешілердің бірі балаларды ұрып, өз бақшасында жұмыс істетті. Мейірімді түнгі күзетші балаларды үйіне шақырып тамақтандырғаны үшін жұмыстан шығарылды.
Ілияс Фарит деген достымен танысты. Фарит суретші болуды армандайтын, өлең жазатын жігіт еді. Балалар үйінің «атаманы» кішілерден ақша талап етіп, Фаритті екінші қабаттан лақтырып жіберді. Фарит басынан жарақат алып, дұрыс ем алмай қайтыс болды.
Тоғызыншы сыныпты аяқтағанда директор Ілиясты техникумға жібергісі келді. Ілияс университетке түскісі келетінін айтып, білім министріне хат жазды. Министрліктен рұқсат алып, он бірінші сыныпты балалар үйінде аяқтады.
Университетке түсер алдында Ілияс туған ауылына барып, ата-анасының бейітіне бас иді. Көршісі Рамазан ата оған әкесінің аманатын — атасынан қалған тұмарды берді. Ілияс Уфаға барып, емтихандарды тапсырды. Нәтиже хабарланған күні декан түскендердің есімдерін оқыды:
Кешіріңіздер, мен тағы бір адамның аты-жөнін ұмытып кетіппін. Ілияс Мұхаметов осында ма? ... Құттықтаймын! Сізде де «бес». Бүгіннен бастап біздің университеттің есіктері сіз үшін айқара ашық!
Ілияс университетке түсіп, мақсатына жетті. Балалар үйінде көп қиындық көрсе де, ол ата-анасының арманын орындап, жақсы адам болды.
Толық баян
Үйге қайтқым келеді...
Ілияс Мұхаметов әкесі қайтыс болғаннан кейін алты бауырымен бірге балалар үйіне түсті. Олардың анасы төрт жыл бұрын дүниеден өткен болатын. Әкесі жетім балаларды балалар үйіне өткізуден бас тартып, өзі өсіріп-жеткізуге бел буды. Бірақ анасының өлімінен кейін әкесі де жиі ауыра бастады, ұзақ түндер бойы ұйықтамады, терезенің алдында қозғалыссыз тұрып, біреуді күтіп жататын.
Бір түнде Ілияс әкесінің анасының суретін құшақтап отырғанын көрді. Әкесі өмірінің соңғы күндерінде Ілиясқа өзі үшін қымбат бір нәрсе беремін деп уәде етті, бірақ ауруы асқынып, айта алмай қалды. Таңертең әкесі қайтыс болды. Балалар оның төсегінің жанында ұзақ жылап отырды. Ілияс әкесінің алақанында отбасылық фотосуретті ұстап жатқанын көрді.
Әкесін жерлеген күні көп адамдар жиналды. Ауылдастар әкесін құрметтеп, оның техникадан хабары бар, қайырымды адам болғанын айтты. Балалар бейіт басында ұзақ тұрып, әкелерін тастап кетуге қиналды.
Балалар үйі тағы төртеумен толықты...
Әкесін жерлеген күні үйге милиционер мен екі әйел келді. Олар балаларды балалар үйіне алып кетуге келген екен. Үлкен әпкесі Әлия балаларды ешкімге бермеймін деп қарсы болды, бірақ мамандар оған жұмысы мен тұрақты табысы жоқ екенін айтып, балаларды алып кетті.
Милиционер балаларды бір сағатқа ғана барамыз деп алдап, балалар ауруханасына алып келді. Балалар ауруханада қалғысы келмеді, үйге қайтуды талап етті. Бірақ оларды палатаға кіргізіп, сыртынан құлыптап тастады. Бірнеше күннен кейін балаларды балалар үйіне алып келді.
Директор Мавлида Нұрғалиқызы балаларды қабылдады. Ол балаларға қатал болды, оларды ұрсады.
Мен жетім балалар жөніндегі маманмын. Ата-анасыз қалған балалар мемлекет қарауына беріледі. Сондықтан бұл балалардың ары қарайғы тағдыры біздің қолымызда. ... Қане, киімдеріңді жинаңдар.
Балалар үйінде балаларды бес топқа бөлді. Кішкентай Зульфираны басқа топқа алып кетті. Балалар үйінде тәртіп өте қатал болды, балалар режимге бағынуы керек еді.
Анамның әні
Балалар үйінде тәрбиешілер де әртүрлі болды — Райфа апай өте қатал, ал Хакима апай мейірімді еді. Жаңа жыл қарсаңында балалар үйінде мереке өтті. Ілияс Кощейдің рөлін ойнады. Райфа апай оның сыртқы келбетін мазақтап, балалар күлді.
Жаңа жыл кешінде теледидардан Ілиястың анасының сүйікті әншісі Валентина Толкунова шырқады. Ілияс дауысын шығаруды өтінді, бірақ Райфа апай рұқсат етпеді. Ол әнді ұнатпайтынын айтып, теледидарды сөндіріп тастады. Ілияс түсінде анасын көрді. Анасы оған балалар үйінде қиналып жатқанын білетінін, бірақ көмектесе алмайтынын айтты.
Анашым, міне, осылайша өмір сүріп жатырмыз. Сен жанымызда болмасаң да сенің жылуың мен мейіріміңді сезінеміз. Ылғи да ұятты бірінші орынға қойып келеміз. ... Ал мен сендерді үнемі қорғап жүремін...
Тастамашы, ана!
Ілияс анасының өлімін еске алды. Анасы үш жыл төсек тартып жатты, ауруханаға жатпады, балаларын тастағысы келмеді. Жаңа жылдың алдында анасының жағдайы нашарлап кетті. Фельдшер Хания тәте келіп, укол салды. Жаңа жылға екі сағат қалғанда анасы қайтыс болды. Балалар анасының соңғы сәтінде жанында болды.
Анасын жерлегеннен кейін әкесі балаларды өзі өсіріп-жеткізуге бекінді. Ауылдық кеңес пен мектептен адамдар балаларды балалар үйіне беруді талап етті, бірақ әкесі келіспеді. Кейбір мұғалімдер балаларға жаман баға қоя бастады, балаларды балалар үйіне жіберу үшін желеу іздеді. Әкесі анасының өлімінен кейін қатты қайғырды, жиі ауыратын болды.
Анасы қайтыс болғаннан үш жыл өткен соң әкесі де дүниеден өтті. Балаларды балалар үйіне алып кетті. Балалар үйінде Ілияс Фарит деген досымен танысты. Фарит суретші болуды армандайды, өлең жазады, арманшыл жан болатын. Олар бір бөлмеде тұрды, бірге оқыды.
Фарит Ілиясқа өзінің отбасы туралы айтты — әкесі маскүнем болған, анасын үйден қуып жіберген, анасы суықтан ауырып қайтыс болған. Қарындасын сығандарға сатып жіберген.
Тіс ауырғаннан өлмейді
Ілиястың тісі қатты ауырды. Директор Мавлида Нұрғалиқызы оны қалаға апаруға уәде етті, бірақ конференция болатындықтан кешіктірді. Келесі күні де көлік бұзылды деп апармады. Ілияс пен Амиля қашып шығып, қалаға барды.
Тіс дәрігері тісін жұлып тастады. Қалаға баратын автобуста ұйықтап кетіп, басқа бағытқа кетіп қалды. Жүргізуші оларды белгісіз деревняда түсіріп кетті. Балалар қарда қатып қалды, қасқырлардың ұлығанын естіді.
Сіз мұздың үстінде жалаң аяқ жүріп көргенсіз бе? Сол бір қиын минуттарды еске алудың өзі қорқынышты. Үшкір шегелердің үстімен жүгіргендеймін. Аяғым мұзға жабыса береді, мен болсам жүгіруім керек.
Бір мейірімді ата оларды көлігімен балалар үйіне әкеп тастады. Директор балаларды мәжіліс залына шақыртып, барлығының көзінше ұрсады. Амиляның анасы адам өлтіріп түрмеде отырғанын айтып, қорлады. Балаларды бір ай бойы серуенге шығармау жазасын берді.
Түнгі күзетші Флюра тәте балаларды өз үйіне шақырып, тамақтандырды. Райфа апай Флюра тәтенің балаларды үйіне шақырғанына ашуланды. Директорға айтып, Флюра тәтені жұмыстан шығартты.
Шірік адам болмаңдар!
Ілияс пен Фарит өзенге балық аулауға барды. Балық ұстап, үйге қайтып келе жатқанда аудан әкімшілігінің басшысы оларды көлігімен үйге әкеп тастады. Ол балаларға кәмпит берді. Келесі күні газетте балалар үйінде балаларды дұрыс қадағаламайды деп жазылды.
Директор балаларды жазалады деп шешті. Балаларды мәжіліс залына шақыртып, барлығының көзінше ұрсады. Директор балаларды колонияға жібермек болды, бірақ жазалауды Даянға тапсырды.
Даян балалар үйінің атаманы, директордың сүйікті баласы болатын. Ол балаларды қорқытып, олардан кәмпит талап етті. Ілияс пен Фарит базарда жұмыс істеп, ақша тапты. Кәмпит сатып алып, Даянға берді.
Ауру
Даян Ілияс пен Фариттен елу рубль талап етті. Балалар ақша таба алмады. Даян Фаритті екінші қабаттан лақтырып жіберді. Фарит басынан жарақат алды, медпунктке апарды. Фарит түні бойы ұйықтамады, басы айналып тұрды. Тәрбиеші Райфа апай оның өтірік айтып жатыр деп ойлады, мектепке баруға мәжбүрледі.
Бір апта өткен соң Фарит мектепке бара алмай қалды. Күні бойы төсегінде жатты, ешкіммен сөйлескісі келмеді. Бір күні Фарит өз-өзімен сөйлесе бастады, үйі бар деп айтты. Оны ауруханаға алып кетті. Бір айдан кейін Фарит басқа балалар үйіне ауыстырылды деп айтты. Ілияс мектепте журналда Фариттің қайтыс болуы туралы куәлік көрді.
«Мектептен шықты. Негіздемесі: қайтыс болуы туралы куәлік...» Мен өз көзіме өзім сенбедім! Ерінім кемсеңдеп кетті. Не? Фарит өліп қалған ба?! Ыстықтап, демалуым қиындап кетті.
Ілияс досын жоғалтты. Ол Фаритті қатты сағынды.
Балық пен кәмпиттің дәмі
Райфа апай балаларды өз бақшасында картошка қаздырды. Балалар шаршады, Флюра тәтенің үйіне барды. Флюра тәте оларды тамақтандырды. Райфа апай балаларды ұрсады, Флюра тәтенің балаларды еркелеткенін айтты. Флюра тәте балалар үйіне келіп, қош айтысты. Ол енді балалар үйінде жұмыс істемейтінін айтты.
Райфа апай балаларды жұмыс істетті, оларды үйге су тасытты, малдарға қарады. Балалар үйінде балаларды жұмыс істетуге рұқсат етілмейді, бірақ Райфа апай оларды пайдаланды.
Жұмыс істей алмайды...
Балалар үйінде балаларды жұмыс істетуге рұқсат етілмейді. Бірақ Райфа апай балаларды өз бақшасында картошка қаздырды, үйге су тасытты, малдарға қарады. Балалар шаршады, бірақ тәрбиеші оларды аямады. Флюра тәте балаларды үйіне шақырып, тамақтандырды. Райфа апай оған ашуланды, директорға айтып, Флюра тәтені жұмыстан шығартты.
Сөнген үміт
Ілияс тоғызыншы сыныпты аяқтады. Директор түлектерді шақыртып, қайда оқуға түсетінін сұрады. Ілияс университетке түскісі келетінін айтты. Директор оған күліп, педучилищеге немесе техникумға бар деді. Ілияс келіспеді, туған деревнясына кетіп, он бірінші сыныпты аяқтайтынын айтты.
Ілияс білім министріне хат жазды. Министрліктен өкіл келіп, Ілиясты балалар үйінде қалдыруға рұқсат етті. Директор оған көп рет таяқ жеді, бірақ Ілияс он бірінші сыныпты балалар үйінде аяқтады. Ілияс он бірінші сыныпты аяқтаған соң Уфаға университетке түсуге барды.
Директор оны жолға шығарды, бірақ университетке апармады. Ілияс өзі университетті тауып, құжаттарын тапсырды. Жатақханадан орын алды.
Қонақтарды күтеміз
Балалар үйіне Уфадан үлкен қонақтар келді. Балалар үйін тексеруге келген болатын. Директор балаларды дайындады, бөлмелерді тазалады, жаңа киімдер берді. Қонақтар келген күні түшпара дайындады, концерт өткізді.
Қонақтардың бірі Гүлшат Әмірқызы Ілияспен сөйлесіп, оған университетке түсуге шабыттандырды. Ол Ілиясқа университетке түсуге тырысуды өтінді.
Қонақтар кеткен соң директор балаларға берілген киімдерді қайта жинап алды, кілемдер мен перделерді алып тастады. Барлығы бұрынғы қалпына келді.
Министрге хат
Ілияс университетке түскісі келді, бірақ директор оны техникумға жібергісі келді. Ілияс білім министріне хат жазды. Министрліктен өкіл келіп, Ілиясты балалар үйінде қалдыруға рұқсат етті. Директор оған ашуланды, бірақ министрліктің шешімін орындауға мәжбүр болды. Ілияс он бірінші сыныпты аяқтады.
Университетке түсуге дайындалды. Директор оны Уфаға алып барды, бірақ университетке апармады. Ілияс өзі университетті тауып, құжаттарын тапсырды. Жатақханадан орын алды. Емтиханға дайындалды. Ілияс екі емтиханды үздік тапсырды. Соңғы емтихан қиын болды, бірақ ол оны да тапсырды.
Емтиханның нәтижесін хабарлаған күні Ілияс университет табалдырығында тұрды. Декан оқуға түскендердің аты-жөндерін оқыды. Ілиястың аты-жөні де айтылды. Ол университетке түсті.
Туған үйдің табалдырығында...
Университетке түсер алдында Ілияс туған деревнясына барды. Бейіт басына барып, ата-анасының қабірлерін көрді. Олар қаралған, гүлдер отырғызылған екен. Ілияс ата-анасымен ойша сөйлесті, оларды ешқашан ұмытпағанын айтты.
Туған үйіне келді. Үй босап қалған, есігі ашық, ішінде ештеңе қалмаған. Ілияс әкесі берем деген затты таба алмады. Ол отбасылық фотосурет болар деп армандаған, бірақ ол жоқ болды.
Мен соңғы рет әкемнің бейнесіне үңілдім. Соңғы рет... Оның жансыз денесін қазылған көрге ақырындап түсірді. «Әке, әкешім!» – деп мен емес, жүрегім бірге жұлынып кетіп бара жатқандай айқайладым.
Көшеде бір қарт кетіп бара жатты. Ол Ілиясты танып қалды. Рамазан ата болатын. Ол Ілиястың әкесін соңғы сапарға шығарып салған екен. Ата Ілиясты үйіне шақырды, әкесінің аманатын беруге уәде етті. Рамазан ата Ілиясқа тұмар берді. Бұл әкесінің берем деген заты екен.
Мә, ұлым, әкеңнің естелігі ретінде қабыл ал. Сақтап, қорғап жүр оны, Ілияс. Бұл жай нәрсе емес, тарихи жәдігер... Қайтыс боларының алдында мұны атаң сенің әкеңе берген.
Тұмар атасынан келген, соғыстан тірі қайтқан. Атасы өлер алдында әкесіне берген, әкесі Ілиясқа беруді тапсырған. Рамазан ата Ілиясқа жақсы өмір сүруді, адал болуды, ата-бабаларының жандарын қиналтпауды өтінді. Ілияс университетке түсуге тырысатынын айтты. Ата оны қолдады, табыстар тіледі.
Ілияс балалар үйіне қайтты. Ертең Уфаға алып барады. Ол емтиханға дайындалды, күндіз де, түнде де оқыды. Екі емтиханды үздік тапсырды. Соңғы емтихан қиын болды, бірақ ол оны да тапсырды. Емтиханның нәтижесін хабарлаған күні Ілияс университет табалдырығында тұрды.
Декан оқуға түскендердің аты-жөндерін оқыды. Ілиястың аты-жөні де айтылды. Ол университетке түсті. Ілияс бақыттан аспанның жетінші қабатында ұшып жүрген шығар. Ілияс балалар үйінде көп қиындықтарды бастан кешірді. Фаритті жоғалтты, Даяннан зорлық-зомбылық көрді, директордан ұрсады.
Бірақ ол мақсатына жетті — университетке түсті. Ол ата-анасының арманын орындады, жақсы адам болды. Ілияс мемлекетке алғысын білдірді. Мемлекет оларды көшеде қалдырмай, қанатының астына алды, аяққа тұрғызды. Ілияс барлық адамдардың алдында қарызды екенін түсінді.