Тазының өлімі (Мағауин)
Қысқаша мазмұны
Қазақстанның ауылдық жері, XX ғасырдың орта тұсы. Көршінің төбеті талап тастаған кішкентай ақ күшікті аяғынан айырылған мүгедек жан өлім аузынан құтқарып қалады. Ол күшікті үйіне әкеліп, жарасын емдеп, бауырына басып асырайды.
Күшік жаңа шаңырақта иесінің жалғыз ұлымен бірге ойнап, еркін өседі. Бала онымен бірге жүгіріп, далада асыр салады, табиғат аясында бірге сейіл құрады.
Күшік есейе келе Лашын деген атқа ие болып, иесімен бірге аңға шығады. Түлкі алып, қасқырмен айқасып, өзінің ептілігі мен қайратын танытады, нағыз жүйрік аңшы итке айналады.
Күндердің күнінде ескі дерті қозып, иесі қайтыс болады. Оны ауыл сыртындағы төбеге жерлейді. Иесінің өлгенін түсінбеген адал тазы зират басынан кетпей, оның оянуын күтеді. Иесінің әйелі итке дұрыс қарамай, ақыры оны үйден қуып жібереді. Аш-жалаңаш қаңғырған Лашын бір күні иесінің елесін қуып бара жатып, қасқырға құрылған қақпанға түсіп қалады.
Жаралы аяғын сүйретіп, сүйегі сынып, қансыраған Лашын иесінің қабіріне әрең жетеді. Зират басында жалғыз қалған ол ащы шындықты түсінеді.
Ол өзі осы уақытқа дейін ашқан жаңалықтарының ішіндегі ең сұмдығын ашып еді: ...қолдан құс жасап, қыран қалықтар биіктен де жоғары самғаған тәңірі текті, құдіретті адам да өледі екен...
Тазының зарлана ұлыған даусына аш қасқырлар жиналады. Қақпанға түсіп дәрменсіз қалған Лашын соңғы демі қалғанша айқасады, бірақ жыртқыштар оны талап өлтіреді. Арада уақыт өтіп, есейген бала әкесінің басына келіп құран оқығанда, дәл іргесінде жатқан тазының сүйегін байқамайды.
Бөлімдер бойынша толық мазмұндама
Бөлім атаулары редакция тарапынан қойылды.
1-бөлім. Иесінің бейітіндегі тазы
Тазы сүлдерін сүйретіп биік басына шықты. Бұл үстін кіршіксіз ақ қар басқан кішкентай ғана төмпешік болатын. Жазда жаңа үйілген кезінде бұл жерден қоянжон топырақтың жылы лебі есіп тұратын еді. Қазір бәрі өзгерген. Тазы қиыршық тас аралас топыраққа тұмсығын тығып, қорқырай дем алды. Ол сыздықтап шыққан әлдебір иісті сезді. Бұл өлексе иісі емес еді.
Қолқаны атары рас, бірақ соның өзінде әлденендей таныс, жанға жақын бірдеңе бар. Не екені де белгілі. Шіріген етпен аралас, мұрынға болмашы ғана лебі жеткен иіс - иесінікі. Ол осы арада жатыр.
2-бөлім. Күшік кез және алғашқы сабақтар
Тазының есіне өткен күндер оралды. Ол кезде дүние шуақты, әлем мейірімді болатын.
Дүние кең екен, жарық екен. Аспан неткен әдемі, тұнық, тұңғиық. Аспандағы күн қандай жақсы, бетіне тура қаратпағанымен, мейірлі, жып-жылы. Қораның іргесінде ... ақ күшік рақаттана қыңсылап жіберді.
Кішкентай ақ күшік ауладағы сары балапандармен ойнағысы келіп, оларға ұмтылған еді, бірақ ана тауық оны қуалап тастады. Күшік көгалға барып, күнге қыздырынып ұйықтап кетті. Түсінде балапанмен ойнап жүргенін көрді. Оянған сәтте төбесінен төніп тұрған дәу қара төбетті байқады. Ойнағысы келіп шәуілдеген күшікті төбет бірден бас салды. Дүние астан-кестен болды. Сол сәтте айғайлаған дауыс естіліп, иесі араша түсті. Иесі күшікті үйге алып кіріп, жарасын таңып, торлы төсекке салып бақты. Жазылып шыққан күшік өмірде зұлымдықтың барын ұғынып, бөтендерге күмәнмен қарайтын болды.
3-бөлім. Әділдің келуі және тектілік сыры
Күндердің күнінде ауылға кішкентай бала келді. Ол Қазының ұлы еді. Бастапқыда күшік одан қорыққанымен, баланың мейіріміне тез жылынды.
Әділдің құрметіне үйде үлкен той жасалды. Қонақтардың арасында дүкенші мен оның әйелі және ауыл ақсақалы бар еді. Олар дастарқан басында әңгіме-дүкен құрды.
Омар ақсақал бұрынғы өткен жүйрік тазылар туралы, әсіресе Бесқара атты атақты ит жайлы әңгімеледі. Қазы бұл күшікті Мамай шалдан алғанын айтып, оны сынап беруді өтінді. Ақсақал күшіктің бітімін мақтап, келешегінен зор үміт күттіретінін айтты. Сол күні күшікке Лашын деген ат қойылды.
4-бөлім. Есею және Адам құдіреті
Лашынның алаңсыз күндері басталды. Әділ екеуі айрылмас дос болды. Әділ ұзын құрықтың басына түлкінің құйрығын байлап, күшікті жүгіртіп жаттықтырды. Лашын бұл ойынға қатты қызығатын.
Күшік одан сайын өршелене шабады. Жетті ақыры. Міне, тістейді енді! ... Одан шыққан жат, әрі сүйкімді иіс көңіліндегі құмарлық отын оятып, ата қанымен бойына біткен аңшылық сезімін қамшылайды...
Олар бірге қырға шығып, табиғатты тамашалады. Лашын дүниедегі жаратылыстардың бәрі адамға қызмет ететінін байқады. Күшті жылқы да, сүзеген сиыр да, дәу түйе де адамның айтқанынан шықпайтын еді. Бірде Әділ екеуі қарақат теріп қайтып келе жатып, далада ін қазып жатқан қара төбетке жолықты.
Бұл баяғыда күшік кезінде өзін талаған Бардасоқ болатын. Әділ оған тас лақтырып, қуып жіберді. Лашын да қоса қуды. Осы оқиғадан кейін Лашын екі аяқты адамның құдіретіне шәк келтірмейтін болды.
Мен қайдан келдім... деген сияқты сауалдар күшіктің басына келген емес-ті. Бірақ осы оқиғадан соң Лашын әлемде құдіретті күш иесі - тәңірі барлығына және оның қолынан келмейтін нәрсе жоқ екеніне ден қойды.
5-бөлім. Алғашқы сонар
Күз өтіп, қыс түсті. Әділ оқуға кеткен соң, Лашынды баптау Қазының қолына көшті. Алғашқы қар жауған күні Қазы Лашынды ертіп аңға шықты. Тазы енді толысып, іріленген еді. Далада олар түлкінің ізіне түсті. Бастапқыда Лашын ізден жаңылып қалғанымен, иесінің бағыттауымен қайта тапты. Көп ұзамай қыр астынан қашқан түлкі көрінді. Лашын оны қуа жөнелді. Бұл жарыс тазыға ойын сияқты көрінді. Ол жете бере түлкінің бұлғаңдаған құйрығына ауыз салмақ болды, бірақ қу түлкі құйрығын бірде оңға, бірде солға тастап, итті әбден шаршатты. Түлкі төбеден асып, із жасырмақ болғанда, аңқаулығынан Лашынның алдынан қайта шығып қалды. Бұл жолы Лашын онымен ойнаған жоқ. Түлкінің тісі тигенде ызаланған тазы оны бас салып, сілкілеп өлтірді. Артынан жеткен Қазы қатты қуанып, итін мақтады. Осылайша Лашын өлтіруге үйренді.
Бұл кезде үйде Кәмила да иесі мен итінің олжалы оралуын күтіп жүретін. Қазы ауылдағыларға түлкі тымақ кигізді.
6-бөлім. Төбетпен айқас және дүкеншімен жанжал
Бір күні Қазының үйіне қонақтар жиналды. Олардың арасында ферма бастығы Бекқали да бар еді. Ер адамдар арақ ішті. Бұл Қазының өміріндегі өзгерістің басы еді.
Бірде Лашын аулада тіміскіленіп жүрген Бардасоқты көрді. Ескі кегі бар тазы оны қуып жетіп, аяусыз талады. Мұны көрген Есенжол жүгіріп келіп, Лашынды етігімен теуіп жіберді. Иесінің даусын естіген Қазы да сыртқа атылып шықты. Екеуі сөзге келіп қалды. Есенжол Қазыны қорқытып, оның «сатқын нағашысы» мен оқып жүрген кітаптарын тілге тиек етті. Қазы намыстанып кетті.
Нағашымда шаруаң болмасын... Ал өзіме түк те істей алмайсың. “Ақ иіліп бүгілмес” деген. Мен қан төккен адаммын. Жұрттың бәрі біледі. Міне! - Қазы сол еңкейіп, ағаш аяғын алақанымен салып қалды.
7-бөлім. Қазының күйзелісі
Осы оқиғадан кейін Бардасоқ Қазының үйін айналып өтетін болды. Ал Қазы жиі ішетінді шығарды. Ол дүкенге барып, Есенжолдан арақ алатын. Үйге келген соң бір стаканды сіміріп салады да, үн-түнсіз отыра беретін. Мұндай сәттерде ол домбырасын алып, күй тартатын. Бұл күй мұңды, сағынышқа толы болатын.
Домбыра ішегін екпіндете ұрмайды, санамалап, баяу ғана қағады. Тазының өне бойы шымырлап қоя берді. Көңілі құпия сырлы мұңға толып, әлденені аңсағандай. Көз алдына шалғыны жайқалған кең қолат... елестеді.
Кәмила кіріп келгенде музыка тыйылатын. Әйелі оған ұрсып, кейістік білдіретін. Қазы үндемейтін. Тазы болса, иесінің көңілсіз күйін сезіп, бұйығып жата беретін.
8-бөлім. Қасқырмен шайқас
Бір күні таңертең иесі мен тазы аңға шықты. Лашынның делебесі қозып, алға ұмтылды. Олар бір қоянды қуды, бірақ ол бұталардың арасына кіріп кетіп, құтылып кетті. Қазы бұған ренжігендей болды. Кейін олар қой өрісіне тап болды. Лашын бөтен иісті сезді. Бұл қасқырдың ізі еді. Тазы ізді қуалап отырып, ақыры сұр жыртқышты көрді. Қасқыр қаша жөнелді. Лашын оны қуып жетіп, әдеттегідей бас салмақ болды, бірақ қасқыр оңай жау емес еді. Ол тістеніп, қарсылық көрсетті. Тазы қасқырдың айлакерлігі мен күшін байқап, тәсілін өзгертті. Екеуі арбасып, алыса кетті. Қасқыр Лашынның қабырғасын жыртып жіберді. Жарақатына қарамай, ызаланған тазы қасқырдың мойнынан ала түсті. Ол жауының кеңірдегін сығымдап, босатпай қойды. Артынан жеткен Қазы атынан түсе сала, пышағымен қасқырдың ішін жарып жіберді. Ит пен қасқырды әрең ажыратып алды. Лашынның жарақаты жеңіл болып шықты, тез жазылып кетті. Ал Қазы суық тигізіп алып, ұзақ ауырды.
9-бөлім. Жайлау қызығы мен иенің дерті
Көктем шығып, ел жайлауға көшті. Лашын ауыл иттерінің арасында беделді болды. Ол дүрегей қаншық үшін болған таласта барлық қарсыластарын жеңіп шықты. Жазғы демалысқа Әділ келді. Ол бұрынғыдан есейіп, салмақты бола түскен еді. Енді ол Лашынмен ойнаудың орнына, Омар ақсақалға «Алпамыс», «Ер Тарғын» жырларын оқып беретін болды. Қария баланың зеректігіне сүйсініп, батасын беретін. Бірақ Қазының жағдайы күннен-күнге нашарлай берді. Ол қатты жүдеп, өңі қашып кеткен еді. Жаз ортасында ол ауданға барып келді де, төсек тартып жатып қалды. Ескі дерті меңдеп, ақыры бір жауынды күні көз жұмды. Ауыл адамдары оны жақын маңдағы төбе басына жерледі. Әділ әкесінің қабіріне топырақ салып, үнсіз жылады.
10-бөлім. Қаза және қараусыз қалған тазы
Иесі өлген соң Лашын жетімсіреп қалды. Ол Қазының оянбайтынын түсінбеді, күтумен болды. Күз түсе ауыл қыстауға көшті. Әділ оқуға кетті. Кәмила мен Лашын ферма орталығындағы үйге орналасты. Бірақ Кәмила итке қарауды қойды, тамақ та бермейтін болды. Тазы далада тышқан аулап күнелтті. Бір күні кеште үйге Есенжол келді. Кәмила оны қуана қарсы алды. Дастарқан жайылып, арақ ішілді. Лашынға да сүйек тиді. Тамаққа тойған тазы ұйықтап кетті. Түн ортасында ол ыңырсыған дауыстан оянып кетті. Бөлмеге жүгіріп кіргенде, Есенжолдың Кәмиланы құшақтап жатқанын көрді. Иесінің әйеліне қауіп төнді деп ойлаған адал ит сатушыға тап берді. Бірақ Кәмила көмектесудің орнына таяқ алып, Лашынды сабап, үйден қуып шықты. Содан бастап тазы далада, сабанның арасында түнеп жүрді. Омар ақсақал оны өз үйіне шақырғанымен, Лашын бармады. Ол иесінің үйін қимады. Таңертеңгісін Есенжолдың үйден шығып бара жатқанын жиі көретін болды.
11-бөлім. Тазының ауылдан кетуі
Қыс түсіп, қар жауды. Бір түні Лашын далада тоңып шықты. Таңертең тұрғанда айнала аппақ қарға оранған еді. Ол үй маңын бір айналып шықты да, Есенжолдың ізін көрді. Иесінің бұл үйге енді қайтып келмейтінін, мұнда енді бөтен адам қожалық ететінін сезгендей болды. Лашын Жауыртағы жаққа ұзақ қарап тұрды да, ауылдан безіп, иесі жерленген Суықбұлаққа қарай тартып кетті.
12-бөлім. Қақпан
Жолшыбай Лашын түрлі аңдардың ізін кездестірді. Қоянның, күзеннің, тіпті түлкінің де ізі сайрап жатты. Бірақ ол ешқайсысына назар аудармады. Тек бір түлкі алдынан шыға келгенде, еріксіз қуып жетіп, басып қалды. Бірақ оны жеген де жоқ, сол жерге тастап кете барды. Оның мақсаты – иесіне жету еді. Тауға жақындағанда бойын үрей биледі. Әлдекім өзін бақылап тұрғандай сезінді. Қабір басына жақындағанда, кенет көзіне таныс бейне шалынды. Қарсы алдында түлкі тымағын киіп, күліп Қазы тұрғандай болды. Қуанғаннан есі шыққан тазы иесіне қарай ұмтылды. Сол сәтте аяғы тарс ете қалды. Қазы ғайып болды, ал тазының аяғы қақпанға түскен еді. Бұл біреудің ұмыт қалдырған қасқыр қақпаны болатын. Лашын босап шығуға жанталасты, темірді кемірді, бірақ болмады. Аяғы сынып, қансырап қалды. Аш әрі жаралы ит ауыр темірді сүйретіп, иесі жатқан төмпешікке қарай жылжыды. Жол азабы жанын қинаса да, ол тоқтамады.
13-бөлім. Ақырғы айқас
Бейіт басына жеткен тазы аспанға қарап ұзақ ұлыды. Бұл жоқтау еді. Ол ең сұмдық шындықты – адамның да өлетінін түсінген еді. Оның дауысын маңайда жортып жүрген қасқырлар естіді.
Көп ұзамай төрт қасқыр – енесі мен үш бөлтірігі төбені қоршап алды. Олар жалғыз әрі жаралы итті оңай олжа көрді.
Тазы өлімге мойын ұсынып, беріле салмай, тіршілік үшін күреске түсіп, арпалысып кетті. Жалғыз итті оңай олжа көріп келген бөрілердің алғашқы шабуылы нәтижесіз аяқталды. Тек қаншық қасқыр ғана Лашынның санын жұлып өтті.
Лашын соңғы күшін жинап, ерлікпен шайқасты. Ол тәжірибелі қаншық қасқырдың қарнын жарып, өлтіріп үлгерді. Бірақ күш тең емес еді. Ашыққан үш бөлтірік ақыры тазыны жығып, талап тастады. Енелерінен айырылған олар Лашынның денесін қорек етті.
14-бөлім. Соңғы тұяқ
Бұл оқиғадан ешкім хабарсыз қалды. Кейінірек жайлауға шыққанда Әділ осы төбеге келіп, әкесіне құран бағыштайтын болды.
Осы қабірдің дәл іргесінде қыран тазы Лашынның да қаны төгілген-тін. Бірақ оны ешкім де білмейді. Тазыдан қалған жалғыз белгі - ауыл еркектерінің басындағы түлкі тымақтар да көп ұзамай тозып бітті.