Сүйекші (Исабеков)
Қысқаша мазмұны
Қазақ даласындағы шағын шаһар. Желтоқсан, болжам бойынша XIX ғасыр. Жұрт Үндемес атаған тұйық молашы Тұңғыш ауырып жатып, өткен өмірін еске алды.
Оның әкесі, кедей құдықшы, байдың мас ұлы қорлағанда онымен төбелесті. Жігіт сүйменмен соқпақ болып, теңдігін жоғалтып, құдыққа құлап өлді. Ақсақалдар құдықшыны кінәлі деп тауып, ауыр құн салды. Мал таба алмаған әке тоғыз жасар ұлын марқұмның әкесіне, байға аманатқа берді.
Әкесі құн жинап жүріп, құдық түбінде қайтыс болды. Байдың үлкен ұлы Үкітай баланы малай етті.
Бала Аманат атанып, мал бақты. Ауыл көшерде анасы оны көруге келді, бірақ Үкітай баласын құшағынан күшпен жұлып алды. Ескі жұртта қалған ана Тұңғыштың нәресте інісін киіміне орап, өзі үсіп өлді, нәресте де шетінеді. Жылдар өткенде жылқы жоғалып, Үкітай Тұңғышты ат құйрығына байламақ болғанда, ауыл адамы Өмекей арқанын кесіп, қашырып жіберді.
Тұңғыш он бес жыл диуана болып қайыр сұрады, кейін ноғай сүйекшіден мола қазуды үйреніп, шаһарда қалды. Бірде Өмекей іздеп келіп, ауырған Үкітайдың кешірім сұрағысы келетінін айтты. Туған елге бара жатқанда Тұңғыш аттан құлап, жан тапсырды. Оны анасы мен інісінің қасына жерледі.
Өмірге өзі қалай тыныш келсе, солай ың-шыңсыз тыныш аттанды. Тек қабіріне топырақ үйіп болғанда күтпеген жерден Өмекей ғана өкіріп жылады. Оның неге бұлай жылағанын былайғы жұрт түсінген жоқ.
Толық мазмұны
Мазмұндаманың тарауларға бөлінуі шартты.
Үндемес молашының күнделікті тірлігі және ауырып қалуы
Шағын шаһарда мола қазып күн көрген Тұңғышты жұрт тұйық мінезіне қарап Үндемес атап кеткен еді. Оның қайдан келгенін ешкім сұрамады.
Ол таңертең құралдарын алып қорымға барды, күніне үш-төрт қабір дайындады. Әр көрге өзі жатып, тар жерін кеңейтті. Ақысын сұрамай, берілгенге қанағат етті. Қала тұрғындары оны танығанымен, оның мұңын, тілегін білмеді. Ол өз өмірін де есепке алмағандай көрінді:
Бұл жарық дүниеде аз жасады ма, көп жасады ма, рахат көрді ме, бейнет көрді ме, бағы ашылған ба, соры қайнаған ба - бұл жағын да ойлап-толғамайтын секілді.
Желтоқсанда буын ауруы қозып, жер қазу қиындады. Бір атты адам дайын көрді ұнатпай, төбеден жаңасын қазуды өтінді. Ақысына қой бермек болған соң, Тұңғыш келісті. Екінші шұңқырға секіргенде жамбасы қатты шаншып, құлап, шекесін жаралады. Сыртқа әрең шығып, күнге жылынып жатып ұйықтап қалды. Оянғанда тоңып қалған еді. Үйіне зорға жетіп, от жағуға шамасы келмей, киізге оранды. Ұйықтай алмай, өткен күндерін еске түсірді. Қой алса, аруақтарға Құран оқытуды ойлады.
Тұңғыштың дүниеге келуі және әкесі Қомшаның құдық қазатын кедей тіршілігі
Тұңғыштың әкесі Қомша мал-мүлкі де, сүйенер туысы да болмағандықтан, жас кезінен өзгенің есігінде жалшылықта жүрді.
Жасы ортадан асқанда ол жетім өскен қызға үйленді. Тұңғыштың анасы шағын шаңырақтың бар ауыртпалығын бірге көтерді.
Екі жылдан соң алғашқы перзенті туды. Алыста құдық қазып жүрген Қомша түнде оралып, баласын иіскеп, атын Тұңғыш қойды. Бір айлық еңбегін баласынан аямай, көршілерін шақырмақ болды. Отбасын асырау үшін шөп орды, мал бақты, арқан есті, тезек терді. Оның негізгі кәсібі терең құдық қазып, қабырғасын берік етіп бекіту еді. Кейін туған екі баласының бірі үш айлығында шетінеп, екіншісі өлі туды. Ерлі-зайыптылар тірі қалған ұлының амандығын тіледі. Уақыт өте тағы ұл сүйді. Тұңғыш тоғызға келгенде ауыл молдасы оны оқытуға келісті, ақы талап етпеді. Қомша құр қол баруды ұят көріп, мал жинауға кірісті. Көрші ауылға құдық керек болғанда, екі қойға келісіп, көмекші алды. Жиырма сегізінші күні су шығарып, құдықты бекітті. Жұрттың мақтауына бөленіп, екі қойын жетектеп үйіне қайтты. Бір апта демалған соң басқа ауылдан жұмыс тапты. Ол баласының оқып, білімді адам болғанын, үйленіп, жеке отау тіккенін армандады.
Бай құдығындағы төбелес пен мас жігіттің құдыққа құлап қаза табуы
Қомша екінші құдықты жиырма құлаштай тереңдеткенде, көмекшісі сусын әкелуге кетті. Сол кезде үш мас жігіт келіп, оны жоғары шақырды. Киімі мен ат әбзелдеріне қарағанда, үшеуі де бай балалары еді. Олар құдықшыны ін қазған көртышқанға теңеп күлді, боза сұрап, әйелінің жасы туралы орынсыз сөз қозғады. Қомша өзінің еріккен адам емес, отбасын асырау үшін еңбек етіп жүрген кедей екенін айтып, мазақтауды тоқтатуды талап етті. Жігіттер қойғандай көрінген соң, ол күдіктенсе де құдыққа қайта түсті. Бірақ жоғарыдан біреуі оның үстіне дәрет сындырды. Қатты қорланған Қомша сүйменін алып жоғары шықты да, әлгі жігіттің жағасынан ұстап, алқымынан қысты. Қалған екеуі оған жабылды. Үшеуі жалғыз құдықшыны жеңе алмай, арпалыс құдық аузына қарай ойысты. Біреуі сүймен әкелуді бұйырды. Қомша артына қарағанда, өзін қорлаған жігіт ауыр темірді көтеріп, соғуға дайын тұрған еді. Ол жалт беріп, соққыдан қашты. Сүйменнің салмағымен теңдігін сақтай алмаған жігіт терең құдыққа құлады. Төбелес бірден тоқтады. Төменнен ыңырсыған дауыс естілді, бір жігіт ауылға шаба жөнелді. Құлаған жігіттің мойны үзіліп, кешке қайтыс болды. Ол үш күннен кейін үйленгелі отырған Доскейдің ортаншы ұлы еді.
Осы қазадан кейін Қомшаны байдың баласын құдыққа итеріп өлтірді деп айыптады. Оның барлық үміті үзілді.
Ақсақалдардың үкімі және Тұңғыштың аманат бала болып берілуі
Қомша ақсақалдар шындықты анықтап, өзін ақтайды деп бір апта күтті. Бірақ төбелеске қатысқан екі жігіт оған қарсы куәлік берді. Ақсақалдар оны кісі өлтірген деп тауып, отыз түйе, отыз жылқы, отыз сиыр айып салды. Өзінде мал болмаса, ауыл басшылары төлейтінін, олар бас тартса, құн өтелгенше баласын аманатқа беретінін айтты. Жіберілген адамдар Қомша тұратын ауылдың ықпалды байы Шерәліге барды.
Шерәлі Қомшаны танымайтынын айтып, кедей үшін мал шығарудан бас тартты. Баласын аманатқа бере берсін деген жауап қайтарды. Бұл хабарды естіген Қомша есінен танып құлады. Екі күннен соң ол оқуға беруге дайындалып жүрген тоғыз жасар ұлын жетектеп әкеліп, Доскейге тапсырды. Бала не үшін бөтен ауылда қалып бара жатқанын толық түсінбеді. Тек әкесінен ажырағанын сезіп, соңынан жылады. Әкесі оның алдында қайғысын білдірмеуге тырысып, тез кетуге мәжбүр болды. Қоштасқанда ұлын қайтып алуға уәде берді:
«Тірі болсам, жазға дейін жетермін, ұлым!» - деп көкірек шері мен қайғысын баласына байқатпауға тырысып, әке сырт айналды да, тез-тез басып жүріп кетті.
Доскей үйіндегі аманат баланың азапты күндері мен әкесінің өлім хабары
Жаз өтіп, күз келсе де Қомша оралмады. Бала жолдан көрінген әр адамды әкесі екен деп күтті. Доскей де айып төленіп, аманаттың қайтқанын қалады. Кейде баланы тегін жіберуді ойлағанымен, ұлының кегін кешкендей көрінуден және бұрыннан жауласқан Шерәліге әлсіздік танытудан тартынды. Қар түскенде Қомшаның ұлын құтқармақ болып тынымсыз жұмыс істеп, басқа ауылдағы құдықтың түбінде қайтыс болғаны жетті. Доскей бұл хабарды балаға айтпауға бұйырды. Алайда әкесін сұрап келген Тұңғышқа Доскейдің үлкен ұлы Үкітай оның өлгенін бірден айтып тастады.
Үкітай баланы қайтару Шерәлі алдында жеңілу болатынын айтып, оны малай етуді талап етті. Доскей баланы ұрып-соқпауға және құлағына ен салмауға бұйырып, қалғанына келісті. Сөйтіп Тұңғыш Аманат атанып, мал соңына түсті. Бір жылға жетпей өз есімін де ұмыта бастады. Қыста бірнеше бие үсіп өліп, біразы жоғалғанда, Үкітай жылқыны Шерәлі айдатты деп ашуланды. Аманат баланы ат құйрығына байлап, жауының алдына сүйреп апармақ болды. Бұған қасында жүрген Өмекей қарсы шықты.
Үкітай баланы байлаудан бас тартқан сақау жылқышыны қамшымен жаралады. Өмекей баланың кінәсіз екенін айтып, оны босатқызды. Тұңғыш оның етегіне жармасып қорғаныш іздеді. Өмекей кезінде шындықты жасырып, Қомшаға жала жабылуына көмектескеніне өкінді. Олар Шерәліден есе қайтаруды көздеп, кедейдің отбасын құрбан еткен еді. Доскей жоғалған жылқының бораннан қырылғанын айтып, ұлын тоқтатты. Бірақ жайлаудан айырылған ауыл Қабантауға көшетін болды.
Ауылдың көшуі және анасымен соңғы қоштасуы
Доскей көктемді күтпей, қақаған қыста аз адаммен жаңа қонысқа кетті. Қалған мал-жанды көшіру Үкітайға тапсырылды. Көшу хабарын естіген анасы баласын көріп қалуға жаяу жетті. Ол ұлын босату үшін жақын-жуықтан көмек сұрағанымен, ешкім мал бермеді. Біреулері көктемде келуді айтты, басқалары Қомшаны кінәлады. Анасының дауысын естіген Тұңғыш жұмысын тастап, құшағына ұмтылды. Екеуі бір жылдан астам уақыттан кейін көрісті. Баланың алғашқы тілегі үйге қайту болды:
- Апа... апа, са... сағындым ғой сізді. Неге келмей кеттіңдер? - Жыламашы, жыламашы, күнім. Келдім ғой, міне. - Енді... енді үйге алып кетесің бе? Анасының өзегі өртеніп, бұрынғыдан да қатты егілді.
Анасы оны жұбату үшін көктемде алып кететінін, әкесінің де жұмыстан босап келетінін айтты. Бала мұнда өзін ұрып, боқтайтынын жеткізіп, қалдырмауын өтінді. Үкітай келген әйелдің кім екенін сұрап, құнды қашан төлейтінін талап етті. Анасы бар дүние баласының бір жылағанына татымайтынын, бірақ қолында ештеңесі жоғын айтты. Үкітай оған мал жинаған соң келуді бұйырды. Анасына тығылған Тұңғышты ат үстінен еңкейіп, күшпен жұлып алды да, басқа атқа отырғызып, мал айдатты. Бала айқайлап кете барды, анасы көшкен ауылдың жұртында жалғыз қалды.
Ана мен нәресте інінің қазасы: Кеңкелеске айналған баланың мақсатсыз өмірі
Жаңа қоныста Үкітай жоғалып, Доскей оны іздеуге Өмекей бастаған жігіттерді жіберді. Ескі жұртқа соққан олар үйден жұқа көйлекпен қатып қалған ананы тапты. Қолындағы нәресте Тұңғыштың інісі еді. Анасы бар киімін соған ораған екен. Сақау жылқышы баланың әлі дем алып жатқанын байқап қуанды. Өмекей сәби жылы екенін көріп, аман алып қалуға үміттенді. Анасының соңғы қамқорлығын көрген жұрт көзіне жас алды:
Жұртта қалған ескі-құсқы шүберек пен ана киіміне оралған кішкентай бір жүрек лүп-лүп соғып жатыр. Бір тіршілік үзіліп, бір тіршілік жалғасыпты, бір өмірдің жолында бір өмір құрбан бопты.
Алайда нәресте жолда шетінеп, екеуі Қабантауда қатар жерленді. Үкітай бір қолы мен бір аяғын үсітіп, өзі қайтып келді. Тұңғыш анасы мен інісінің өлгенін бір айдан соң біліп, жалаңаяқ молаға жүгірді. Қатқан топырақты қан шыққанша тырнады. Одан кейінгісі есінде қалмады. Бір жылдай өткенде жұрт оны Кеңкелес атай бастады. Ол мал бағып, құдық қазып, ішер ас пен ұйқыдан өзге ештеңе тілемеді. Доскей де, Шерәлі де қайтыс болып, балалары араздықты жалғастырды. Тұңғыш үйленуді, өз шаңырағын құруды ойламады. Тек жасырын барып, анасы мен інісінің моласын көріп қайтты.
Жылқының жоғалуы, жазаға тартылған Тұңғыштың Өмекей арқылы құтылуы
Тұңғыш отыз бірге келген көктемде жылқы бағып жүріп қалғып кетті. Сол сәтте анасы өз атымен шақырғандай болды. Жан-жағында ешкім жоқ болса да, дауыс қайта естілген соң Қабантауға шаба жөнелді. Қайтып келгенде үйірдің бірде-бірін таппады. Кешке ауылға келіп, Үкітайға жылқыны қораға түгел қамап қойғанын айтты. Оның қызарған көзі мен өзгерген түрінен жұрт қорықты. Үкітай бос қораны көрген соң жігіттерін шақырып, оны байлатты. Жылқыны қарсы ауылдың жігіттері барымталап кеткен екен. Тұңғыш үш күн аш, байлаулы жатты. Суға малынған қыл арқан кеуіп, денесін қысты. Есі кіргенде не істегенін анық есіне түсіре алмады. Сақау жылқышы жасырын келіп, кереге арасынан сүйексіз піскен ет тастады. Артынша Өмекей кіріп, Үкітайдың оны ертең ат құйрығына байламақ болғанын ескертті. Тұңғыш мұндай жазаны бұрын көрген еді: бір қыста он төрт бие қырылғанда, оны ұзақ сүйретіп, тек қалың қар аман алып қалған. Сол жолы екі апта өлім мен өмір арасында жатты. Енді қара жерде сүйретілсе, тірі қалмайтынын сезіп қорықты. Өмекей пышақпен арқанын кесіп, дереу қашуды бұйырды. Тұңғыш қайда барарын білмеді, мырзасы ұстап алып өлтіреді деп сескенді. Тіпті өзін босатқан адам жазаланып қалмай ма деп алаңдады. Өмекей оны асықтырып, сыртынан тілекші болатынын айтты. Жиырма екі жыл аманат болған Тұңғыш қараңғы далаға шықты. Бірақ ол алдағы өмірін ойлай алмады, басы ауған жаққа жүре берді.
Диуана кемпірмен кездесуі және қайыршылық кәсіпке үйренуі
Әбден әлсіреген Тұңғыш далада құлап ұйықтап қалды. Оянғанда жанында дұға оқып отырған диуана кемпірді көрді. Әйел оны өліп бара жатқан адам деп ойлаған екен, тірі екенін білген соң киім берді.
Тұңғыш оған басынан өткенін айтып, алғаш рет өз қайғысын анық сезініп жылады. Әйел де күйеуі мен баласының аштан өлгенін әңгімеледі. Қазіргі күйеуі сал болып, үйде жатқандықтан, соны асырап жүрген еді. Ол Тұңғышқа қайта жалшы болып тепкі көргенше, өзімен бірге қайыр сұрауды ұсынды. Үш күн жесір әйелдің үйінде тыныққан соң, оған қоржын тігіп берді. Тұңғыш ел аралап, бата айтуды үйренді. Әуелде қысылып, сөзін ұмытқанымен, бірте-бірте даусы ашылды. Әйелдің мақтауына қуанып, кейде өзі бастап жүрді. Бір жарым айдан соң ұстазы үйіне қайтпақ болды. Тұңғыш тағы жалғыз қалатынын ойлап қиналды. Ол әйелден өзіне бұрын бұйырмаған қамқорлық тапқан еді:
Оң-солын танығаннан бері жат кісі атаулыдан алғаш рет шын мейірбандық, шын жанашырлық тапқан Тұңғыш ... көзі қарауытып кеп бірінші кездескен диуананы паналай кетіп еді.
Қоштасарда әйел оған түнерде оқитын дұға үйретіп, далада қалса молаға түнеуге кеңес берді. Күйеуіне алған кебісін де табанынан сыз өтпесін деп Тұңғышқа қалдырды. Ол алғысын айтып, әйел кеткен соң төмен қараған күйі үнсіз жылады.
Он бес жылғы диуанашылық өмірі және ұрылар қолынан аман қалуы
Тұңғыш он бес жыл ел аралап, қайыр сұрады. Тапқан тамағының артығын жетім-жесірге үлестіріп, бүтін киімді сатып, қысқа ақша жинады. Оны талай ит талап, ұрылар тонады. Кейбір адамдар мазақтап, ит қосты, кейбірі қамқорлық жасады. Ол жамандықты ұмытып, кәсібін жалғастырды. Соңғы жылдары жұт көбейіп, аш-жалаңаш пен диуана қаптады, жұрттың берері азайды. Бір кеште еш үй қондырмаған соң, Тұңғыш жыңғыл қораға түнеуге кірді. Ішінде жылқы сойып жатқан үш ұры бар еді. Олар оны аңдушы деп ойлап, түсіндіруге мұрша бермей ұстап алды. Қол-аяғы мен аузын байлап, атқа өңгеріп әкетті. Қысылған денесі жансызданып, аузынан қара су ақты. Түн ортасында ұрылар оны тірі қалдыру қауіпті ме деп ақылдасты. Ақырында өздерін танымайтынын, іздегенше базарға жетіп үлгеретіндерін айтып, жерге тастады. Байлаулы Тұңғыш есінен танып қалды. Таңертең оны мазар шетінен ноғай сүйекші тауып алып, үйіне жеткізді. Ол тағы да ажалдан аман қалды, бірақ өздігінен тұрып жүруге шамасы болмаған еді.
Ноғай сүйекшіден мола қазуды үйреніп, шаһардың молашысына айналуы
Сүйекшінің баспанасы тозған, дүниесі аз болғанымен, Тұңғыш оны тұрақты мекенге балады. Иесі келесі жылы басқа жаққа кетіп, үйді оған қалдырмақ еді. Тұңғыш алғаш рет өз үйі болатынына қуанды, әке-шешесіне мал сойып, Құран оқытуды тіледі. Ноғай сүйекші бір жарым айда оған мола қазудың тәсілдерін үйретті. Өзі бұрын орыс қабірлерін қазғанын, онда ақы бірден төленгенін, ал мұнда кей адамдар еңбекақыны бермейтінін айтты. Бұрынғы серігі табысты жасырып, екеуі төбелескен соң сол жерден қуылған екен. Ол молашылықты ешкім зекімейтін тыныш кәсіпке санады. Тұңғыштың жасын шамалап, қырық бес пен елудің арасында деп есептеді. Осылайша Тұңғыш шаһарда қалып, қайыршылықты молашылыққа ауыстырды. Уақыт өте оны өз атымен атағандар қалмай, жұрт Үндемес деп таныды.
Өмекейдің іздеп табуы және туған елге оралу жолындағы ақырет
Ауырып жатқан түннен кейін Өмекей келді. Үкітайдың атын естіген Тұңғыш оны танып, құшақтап жылады. Өмекей Үкітайдың қарсылас ауылды бағындырғанын, бірақ төрт баласы шешектен өліп, өзі сырқаттанғанын айтты. Болыс Тұңғыштан кешірім сұрап, жақсылық жасамақ еді. Тұңғыш әуелі уәделі қабірді бітіріп, алған қойына әке-шешесіне Құран оқытты. Содан соң Өмекеймен жолға шықты. Ауруы қайта қозып, екі күндік жолды үш күн жүрді. Туған ауыл көрінгенде Өмекей оған үйленіп, шаңырақ көтеретінін айтып жұбатты. Бірақ жылап отырған Тұңғыш аттан құлап, жан тапсырды. Өмекей оның сүйегін әкеліп, кеш қалған жақсылыққа жете алмағанына күйінді. Сауыға бастаған Үкітай мәйіттің бетін ашты. Ол ұзақ жылдардан кейін бұрынғы аманат баланы осылай көрді:
Үкітай жайлап басып барып, қамыс қорада жатқан өліктің бетін ашты. Баяғы аманат бала. Әкесінен айнымай қапты. Бейшараның жүзінде реніш те жоқ, қапа да жоқ, талықсып ұйықтап кеткен адамдай жайбарақат жатыр.
Үкітай оны анасы мен інісінің қасына жерлеуді бұйырды. Ертесіне сүйегі Қабантауға қойылды. Басында ешкім жыламады. Тек топырақ үйілген соң Өмекей өкіріп жылады. Жұрт оның неге сонша егілгенін түсінбеді.