Сағыныш (Айбергенов)
Қысқаша мазмұны
Ақын досы Мұхтар Шахановқа арнап, сағыныш сезімінің адам өміріндегі орнын толғайды. Сағынышсыз теңіз де тебіренбейтінін, бұлбұлдың даусы да естілмейтінін, таулар да асқақтамайтынын баяндайды.
Ақын сағынышты адамның ұлылығымен байланыстырады:
Қажет жерінде қатыгездік пен қаталдық керек, десек те,
Адамның заңғар ұлылығын, сен, сағынышымен есепте.
Онсыз сен, тіпті, тұлпар да болсаң, қосыла алмайсың қатарға.
Әуелі әбден сағынып алмай, шығушы болма сапарға.
Сағынышты молшылық қазынасына теңеп, сағынбағандарды бақытсыз деп санайды. Шалғай сапардан оянып, үш нәрестесін сағынған ақынның көз жасы тамады — мұндай тұңғиық сезім бұрын-соңды болмаған. Ол сағынышсыз адаммен дос болмайтынын мәлімдейді. Ақын үшін сағыныш — махаббат, жолдас, мәңгілік. Поэзд, далалар, қалалар — бәрі сағыныштың жаңғырығы.
Бөлімдер бойынша толық мазмұны
Бөлімдердің атаулары редакциялық.
Бөлім 1. Сағыныштың қажеттілігі және оның өмірдегі маңызы
Лирикалық кейіпкер өзінің жолдасына, ақынға жүрегінің түкпірінен шыққан сағынышын жеткізді. Ол өзінің досын немесе ағасын шын жүректен сағынғанын айтты және оған өсек-ғайбатқа бас бұрмауға кеңес берді.
Адамның ұлылығын сағыныш арқылы өлшеу керек деп санады ол. Қаталдық пен қатыгездік қажет болғанмен, шынайы ұлылық сағыныш арқылы көрінеді деп түсіндірді. Сағынбай жүрген адам тұлпар болса да, қатарға қосыла алмайды деп ескертті. Сапарға шығар алдында әбден сағынып алу керек екенін айтты.
Сағынбай барсаң теңіз де сенің тебіренбес жастық шағыңдай.
Бұлбұлдың даусын ести алмайсың,бауларға кірсең сағынбай.
Сағынбай барсаң таулар да сенің алдыңнан шықпас асқақтап,
Ойлауың мүмкін дүниені мынау кеткен екен деп тас қаптап...
Сағынышсыз теңіз де тебіренбейді, бұлбұлдың даусын ести алмайсың, таулар да асқақтап көрінбейді деп түсіндірді. Үмітке толы қарағайлар да сағынышсыз жамырасуға жарамай қалуы мүмкін екенін айтты. Биік таулар да таңның нұрына боялып, ғасырлап күткен сағыныштан оянады деп сенді.
Балалар мен әжелер арманның биігін аңсап, асқар иығын талдырып сағынады деп жырлады. Көкірегінде сағыныш барда мұрат та бар, алдыңда тұрған қыраттың ар жағын көруге болады деп сендірді. Алдыңнан орман кес-кестеп шықса, сағынышпен көктеп өтуге шақырды.
Бөлім 2. Сағыныш арқылы ашылатын дүниенің сұлулығы
Лирикалық кейіпкер сағыныш жайлы қайтадан толғау қолайсыз болуы мүмкін деп ойлады, бірақ көгілдір дүние сағынбағанда арайсыз екенін мойындады.
Сағыныш жайлы қайтадан толғау болар да, бәлкім, қолайсыз,
Дегенмен, жаным, көгілдір дүние сағынбағансын арайсыз.
Өмірде мынау сағынбағандар – бақытсыз,бақсыз, талайсыз,
Қазақтың жыры Абайсыз!
Өмірде сағынбағандар бақытсыз, бақсыз, талайсыз, қазақтың жыры Абайсыз екенін айтты. Сағыныш молшылық қазына, нағыз асқақ сағыныштарда араның балы бар деп сипаттады.
Сағыныш деген – молшылық қазына, бола да берер артық-кем,
Ал, нағыз асқақ сағыныштарда араның балы бар, тіптен.
Мен мынау ыстық жүрегіммен қара тасты да сағынам,
Қаланып қалса тәртіппен!
Ыстық жүрегімен қара тасты да сағынады, қаланып қалса тәртіппен деп жырлады. Сағыныш алдыңда тұрған ақ ала басты көк заңғар екенін айтты. Заманы жанарында алып сағыныш болып жарқылдап, аэропорттар мен вокзалдар күңіреніп-сыңсып ағады деп сипаттады. Сағыныш шалғай сапарларына иелік жасағанда, кеудесіне табан астынан күй еніп, қойнында ақ жүпар әлем қыз-өмір қалды деп жырлады.
Бөлім 3. Үш баласына деген сағыныш. Жүректің лаулап кетуі
Лирикалық кейіпкер адамдарға жалғыз минут тыңдауға шақырды. Ол көп болды сыр шертпегенін, қазір көкірегі өрт екенін айтты. Шартарапқа жүз аттап жүргенімен, бұрын мұндай ұзақтап кермегенін мойындады.
Бір сағыныш оны мәңгі-бақи дос еткен, қазір оны жұлып алды төсектен деп жырлады. Ұзақ жолдан шаршап келгенін, жыр жазатын халде емес екенін айтты.
Жатыр екем оянсам,
Көкірегімде астаң-кестең басталып,
Жастығыма жас тамып!
Шырт ұйқымнан жұлмалап,
Сағындырып оятты үш нәрестем.
Иә, кәдімгі ұшан-теңіз арманның
Ұшындағы үш-ақ түйір тал өскен.
Үш нәресте оны сағындырып оятты, олар кәдімгі ұшан-теңіз арманның ұшындағы үш-ақ түйір тал өскен деп сипаттады. Мұндай түстер бұрын оған енбеген, онсыз да ол сағыныштан кенде емес екенін мойындады. Адаммын ғой, шын сағыныш тән маған деп айтты, бірақ оның тамды көз жасы сол қыздардың біріне де тамбаған деп жырлады. Әкесі өлген кезінде де бұл оны өртемеген сағыныш екенін ескертті.
Бөлім 4. Өмір бойы жолдас болған сағынышқа жүгіну
Лирикалық кейіпкер сағынышқа жүгінді. Көбірек жүріп кеттім-ау деді оның көшеңнен, жиірек тартып кеттім-ау деді оның кесеңнен. Күн сайын оны жүз рет көрдім десем артық та болар ма екен-ау деп ойлады. Сағыныш оған түнекте жарық, өкпе түс болып түстіктен көрінді, оның тілінде барлық құс сөйледі деп жырлады.
Сағыныш оның махаббаты, сан рет лаулап күйдіріп ала жаздаған жүрегіндегі ыстық екенін айтты. Орамал сыйлап Оралда қалды, қара бұрымды қыз болып, сағынып кеткен екенін еске алды. Соңғы бір жылдар есінен кетпей, түсіне ең көп енген, ракеталар керуені болып төбесінен ағып жүрген деп сипаттады. Жолдары оған соққан жоқ, сағынып өткенін мойындады.