Парасат майданы (Әбдік)
Өте қысқаша мазмұны
Қазіргі заман. Бір дәрігер өз танысынан күнделік алды. Күнделік иесі ауруханада емделіп жатқан науқас болып шықты.
Күнделікте ол өзінің ішкі сезімдері мен ой-толғанысын жазған еді. Ауруханаға түскеннен кейін оған бейтаныс біреуден хаттар келе бастады. Хат жазушы өзін «бейтаныс құрбы» деп атап, күнделікті оқығаны үшін кешірім сұрады.
Бейтаныс құрбы хаттарында ізгілік пен зұлымдықтың табиғаты туралы пікірлер айтты. Ол жақсылық пен жамандықты бір-бірінен бөлуге болмайды, олар бір-бірімен тығыз байланысты деп дәлелдеді. Күнделік иесі бұл пікірлерге қарсы шықты, ізгілік пен зұлымдықтың айқын айырмашылығы бар екенін айтты.
Хат алмасу жалғасты. Бейтаныс құрбы адамгершілік қағидаларын қайта қарау керек деп ұсынды, ал күнделік иесі рухани құндылықтарды қорғады. Олардың арасындағы пікірталас күшейе түсті.
Күнделік иесі бейтаныс құрбымен кездесуге шақырды. Алайда кездесуге келген кезде ол ешкімді таппады, тек қабырғадағы айнада өз бейнесін көрді. Кейін дәрігер оған шындықты айтты: бейтаныс құрбы оның өзінің екінші тұлғасы болып шықты.
Күнделік иесі үшін бұл қорқынышты жаңалық болды. Ол өз бойындағы зұлымдық идеяларын қабылдай алмады. Өзінің ішкі дүниесімен күресте жеңілгенін сезді. Ақыры ол өзін-өзі өлтіруге бел буды, өлеңмен қоштасты:
Ойым бар менің,
Ойым бар менің ерекше,
Жақсылық жауып,
Дүниені мынау сел етсе,
Жауыздықтардың, жамандықтардың барлығын
Көрге алып кетем керексе.
Күнделік осылай аяқталды, оның одан әрі тағдыры белгісіз қалды.
Күнделік бойынша толық мазмұндама
Күнделік жазбаларының атаулары редакциялық.
13 наурыз: күнделіктің басталуы; рухани дүниедегі өзгерістер
Күнделікті жазушы таныс дәрігерден алды. Ол күнделік иесін білетін болып шықты. Жас кезде олар аз-кем күн аралас-құраластау болған еді. Күнделік иесі ұзын бойлы, арық, ақсары жігіт болатын, жүйкесі жұқалау, мінезі жұмсақ еді. Зиялы отбасынан шыққаны байқалатын, бірақ өзгелерге жағымды көрінгенімен, өзіне әлдебір шарасыздық әкелетін секілді еді.
Күнделік бойынша өмірбаянды қалпына келтіру мүмкін емес еді. Автор көбіне өзінің ішкі сезімдері мен ой-пікірлерін жазған. Тек соңғы дәптерде ғана оның тағдырының ұлы жобасы байқалды. Оқиғалар рет-ретімен баяндалып, жазысқан хаттар күнделікке мұқият көшірілген еді. Бұл автордың жазбаларды өзге біреулердің оқуы мүмкін екенін жоққа шығармағанын көрсетті.
15 наурыз: күнә мен қылмысқа еті үйренудің қатері
Күнделік иесінің өмірінде үлкен бір өзгеріс болған секілді еді. Жүйкесі біршама тозған. Ойлаған ойларын тез ұмытатын болды. 3 наурыз күнгі жазбалары бар еді, бірақ 4, 5, 6 наурыз мүлде жоқ, одан кейін 7 наурыздан бастап жазбалары әрі қарай жалғасты. Жазылмаған күндерде не істегені, қайда болғаны есінде жоқ еді.
«Үш күннен кейін адам тозаққа да үйренеді» дейді. ... бірақ адамның күнә мен қылмысқа, арсыздық пен әділетсіздікке еті үйренуі – ең зиянды, ең қатерлі дағды.
Баспасөз беттерінде жарияланған хабарлардан әлдебір жан түршігерлік рухани күйреудің нышандары сезілді. Адамдардың оларға еттері үйреніп, тітіркенбеуі, шіміркенбеуі, жайбарақат жүруі одан бетер зәремді алды. Газет оқудан қалды. Бетін ашса болды, сұмдық оқиғалар тасқыны ала жөнеледі.
25 наурыз: аурухана палатасындағы алғашқы хат
Ауруханада жатқанына жетінші күн болды. Палата әркімнен қалған ескі киімдей жүдеу, көңілсіз еді. Терезені қарсы беттегі биік үй көлегейлеп тұрды. Таңертеңгі астың алдында дәрі ішуге стақанға қолын соза бергенде, шкаф үстінде бүктеулі жатқан хатқа көзі түсті.
Хатты оқыды. Бейтаныс құрбы күнделігін оқып, үлкен ойға қалғанын жазды. Адам өмірі жақсылық пен жамандықтың мәңгілік қақтығысы деген қалыптасқан тұжырым әлі де ойлануды қажет ететінін айтты. Жақсы мен жаманның достығы немесе жақсының екінші жақсыны жек көруі өмірде аз емес еді. Жақсылық пен жамандық қанша кереғар болғанмен, бір-бірінсіз күндері жоқ егіз құбылыс екенін түсіндірді.
Хаттың соңында күйеуін өзіне адал деп қателесіп, асылып өлген әйелдің тарихын мысалға келтірді. Хат жауап күтетінін білдіріп аяқталды.
26 наурыз: жайсыз түс және үрей сезімі
Түнде өте жайсыз түс көрді. Қараңғы дәлізбен келе жатыр екен. Әлдебір өткір зат мойнын орып өтті. Басы бұлғақтап кеткенін сезіп, қолымен ұстай алды. Басы боп-бос, бір теріге ғана ілігіп тұрды. Бір қолымен қабырғаны сипалап, бір қолымен басын ұстап, ілгері жылжыды. Қонақ үй секілді ғимараттың ішіне кіріп, орындыққа отырып, басын ілігіп тұрған жерінен біржола жұлып алып, келесі орындыққа қойды. Газетпен жаба салды. Өстіп жатып оянып кетті.
27 наурыз: бейтаныс құрбыны іздеу
Аутотренинг сеансына барды. Сеансты көрмеген бір аққуба жас қыз жүргізді. Жанары жанарыңа түйіскенде жүзіңді нұрымен шарпып, әлдебір жылы ағынға бойың балқып, жаныңмен шомылғандай боласың деп сезді.
Сыртқы әлемге қашып шығып, өзін хат жазған құпия кісіні тауып алып, жасырынбақ ойынын тоқтаттыру мақсатын қойды. Ауладағы адамдардың әрқайсысының жүзіне зер сала қарады. Бір байқағаны, біз өмірге тым атүсті қарайтынымыз еді. Қасымызда жүрген адамдардың кім екенін біле бермейміз деп ойлады.
31 наурыз: екінші хат және ізгілік пен зұлымдық туралы дау
Түске тақағанда аулада төбелес болды. Еңгезердей сақалды біреу шашы жалбыраған жас жігітті сабап, жұрт әрең дегенде айырып алды. Дәрігер қабылдады. Орындыққа шаншылып тік отыратын шағын ғана көзілдірікті жігіт еді. Тәжірибелі, білімді маман екені байқалды.
Дәліздегі үстелдің астынан тағы хат алды. Бейтаныс құрбы адамзат бақытты болу үшін, өзінің кім екенін анық білуі керек, яғни өзінің әулие емес, күнәкар пенде екенін мойындауы керек деп жазды. Осыны ойлағанда, бақыт құсы қол созым-ақ жерде тұрғандай көрінді.
Хаттың мазмұнына ой жібергенде, кесепат ой-пікірлерде шындықтың белгілері жоқ емес еді. Қауіптілігінің өзі де осында еді. Дүниедегі ең жаман нәрсе бірыңғай жалғандық емес, шындық араласқан жартылай жалғандық екенін түсінді.
Дүниедегі ең жаман нәрсе — бірыңғай жалғандық емес, шындық араласқан жартылай жалғандық. Ең қатерлі адам — бірыңғай жексұрын емес, бойында аздап та болса жақсы қасиеттері бар жексұрын.
Өмірдің жүрекжарды мәні мен мағынасы туралы қырқынсқан күресте қызық пен көркемдікке орын жоқ. Бізге керегі тек ақиқат, қатал да сұрқай, анық ақиқат деп ойлады.
1 көкек: бейтанысқа жауап хаты
Бейтаныс құрбыға хат жазуға мәжбүр болды. Ізгілікке қалай сенсеңіз, зұлымдыққа да солай сеніңіз депсіз деп бастады. Құрбым-ау, олардың өмірде бар екенін мойындау сенім емес қой. Сенім деген сол екеуінің біреуінің адам үшін қымбат екенін, артық екенін мойындау деп жазды.
Сіз маған ізгілікке қалай сенсеңіз, зұлымдыққа да солай сеніңіз депсіз. Құрбым-ау, олардың өмірде бар екенін мойындау сенім емес қой. Сенім деген сол екеуінің біреуінің адам үшін қымбат екенін, артық екенін мойындау.
2 көкек: жүйке күресінің басталуы
Жүйке күресіне шыдамай, бейтанысқа хат жазды. Парасат майданында ізгілік жеңіске жетпесе, адамзаттың рухани күйреу дәуірі басталады деп жазды. Хатты дәліздегі келісілген жерге апарып тықты. Кешке хат жазуға отырды. Адамгершілік деген, қалаған кезде кіре салатын есігі ашық тұрған иесіз үй емес, үлкен рухани жігерді, төзімді қажет ететін, шарты қатал, кіруі қиын сәулетті ғибадатхана деп түсіндірді.
3 көкек: аяқ дыбыстары және түнгі үрей
Түнде әлдебір дыбыстан оянып кетті. Қараңғы дәлізге шықты. Көше жақтан біреулердің жүрген дыбысын естіп, терезеден қарады. Ешкім көрінбеді. Терезе алдынан кеткенде аяқ дыбысы қайта естілді. Сыртқа шығып қарамақ болды, бірақ бөлімшенің есігі жабық екен. Таң атқанша көз ілмеді. Көзі іліне бергенде, жақындап келе жатқан аяқ дыбысын естіп, оянып кететін.
7 көкек: үшінші хат және рухани терроризм
Таңертең тумбочка үстінде жатқан хатты көрді. Жүрегі зырқ ете қалды. Үрей оты тамыр-тамырын қуалап, лезде жан дүниесін шарпыды. Хатты оқыды. Бейтаныс құрбы адамзаттың осы уақытқа дейін адасып келгенін, рухани әлеміндегі жақсылық пен жамандық деп аталатын ұлы ғибадатханалардың қате салынғанын жазды. Ар-ұят, адамгершілік, әділет туралы түсініктерді қайта жасау керек деп түсіндірді.
Хатқа жауап жазды. Рухани әлемде екі бағыт бар: бірі пенделік мүдде, екіншісі биік парасат пен ізгілік құдіреті деп жазды. Пенделік мүдденің ішкі мазмұны негізінен өмірдің ләззатына, рақат-қызығына негізделген. Ләззат шарап секілді. Шарапқа құнығып, ақыр аяғында азғындыққа ұшырау өмірде ең көп кездесетін оқиғалардың бірі деп түсіндірді.
Адами ынсапты аяққа таптап, тамақ пен ұйқыда да, нәпсі мен қызғанышта да, өгіз қара күші бар өзімшілдікте де ат басын тежеп көрмеген қанағатсыз есірік өмір. Иә, есірік өмір деп жазды. Ізгіліктің жеңісін жер бетінен зұлымдықтың түп-тамырымен жойылып кетуі деп түсінсек, тым қарабайырлық болар еді. Ізгіліктің жеңісі ізгілік туралы идеяның адамзат санасына берік орнауы деп түсіндірді.
8 көкек: жалғыздық жайында ой-толғам
Жалғыздық жайында көп ойланды. Қиындыққа да, қиянатқа да, зорлық-зомбылыққа да, жала мен бәлеге де төзуге болатын секілді. Төзуге қиын жалғыз нәрсе жалғыздық еді. Дауасыз дертке шалдыққандардың бәрі өздерін-өздері өлтіре бермейтіндері белгілі. Төңірегіңде қасіретіңді бөлісетін, тіршіліктегі әр сәтіңе қуанатын қалың қауым қаумалап тұрғанда ешқашан да өзіңе-өзің қол жұмсай алмас едің.
Жалғыздықтың өзіме тым жақын келіп қалғанын деммен, сыздаған жүрегімен сезіп тұрды. Аласұрып серік іздеді. Дәлізбен өтіп жатқан әркімдерге, бөлме тазалаушы мен медбикелерге де жабысып жағдайларын сұрап, олардың өзімен әңгімелескенін тіледі.
9 көкек: бейтанысты тауып алу үміті
Бейтаныс құрбымның қарасы батқан секілді. Хабар жоқ еді. Бірақ оның кесапат ойлары менің көкірегімде сайрап тұрды. Оның өзінің бар-жоғы енді маған бәрібір секілді, мен әлгі кесапат ойлармен іштей арпалысудамын деп жазды.
13 көкек: рухани әлемнің күйреуі туралы
Көркем әдебиет, музыка, театр, кино неғұрлым дөрекі сезімдерге толы болған сайын, неғұрлым шектен тыс ұятсыз болған сайын, соғырлым өтімді еді. Өркениетті елдерде аты шулы актриса я әнші тыр жалаңаш күйінде журналға жарияланып, журналистерге өз бойында күніне неше рет оргазм болатыны туралы сұхбат беріп, ең жоғарғы заң жүйесі парламенттер әйелдің әйелге, еркектің еркекке үйленуіне рұқсат беретін заң шығарып жатса және біз оны бүгінгі демократияның жеңісі деп қабылдап жатсақ оны ізгіліктің жеңілісі демегенде не дейміз деп жазды.
Рухани күйреудің басты себебі әуелде жан иесінің тіршілігіне тұтқа болып басталған, одан шегіне шыға шарықтап, енді парасатты өмір тұсында аяққа тұсау болып отырған өзімшілдік ауруы еді. Оның ұраны мен. Бірақ анық өмірде осы менді құтыртпай, ауыздықтап отыратын күш адам бойында бар ма деп ойланды.
19 көкек: дәрігер қызбен үнсіз сырласу
Дәрігер маған әлдеқандай ыстық укол тағайындады. Медбике мазасыздау жан болатын, укол салғанша маған қайта-қайта қорықпаңыз деп, менің үрейімді ұшырып, ақыры қысымым көтеріліп кетті ме тынысым тарылып, жанымды қоярға жер таппадым деп жазды. Медбике зәресі ұшып, жүгіріп барып, бір әйелді шақырып келді. Екеулеп жүріп маған тағы екі укол салып, тақтай орындыққа шалқамнан жатқызып қойды.
Аутотренингке барды. Дәрігер қыздың үнемі бірдеңе айтқысы келіп тұрғандай сәл-пәл түріліп тұратын сәби еріндерін көргенде, көңілі аздап та болса жайланғандай болды. Алақанының құп-құрғақ екенін сезіп, оның қолынан ұстады. Ол өзгенің пәрменіне мойынсұнған адамдай мұңайған шарасыз күйде жанарын төмен түсірді.
Қолын босатпақ болып, болмашы қимыл жасап еді, мен жібермедім. Өйткені менің бойымды билеген қуат пен сенім тым зор еді. Мен өз бойымнан әлдебір жеңіс салтанатын сезгендей болдым. Мен оны қолынан тартып өзіме жақындаттым. Жанға жайлы қоңыржай жұпар иісті сездім. Оның дымқыл тартқан қолынан болмашы діріл байқалады деп жазды.
Жоқ деді ышқына сыбырлап. Жоқ! Ешқашан да! Мен хайуани сезімдерді зындан ішіне қайта қуып, әрең дегенде аузын бекітіп, үһ деп демімді алып, басымды көтердім деп жазды.
20 көкек: Бодлер және бейтанысқа соңғы хат
Кітапханаға соқты. Кітапханашы адамға қарамай сөйлейтін, әлгінде ғана біреумен ұрсысып қалғандай тырсиып, кісікиіктеніп отырған кәрі әйел екен. Сіздерде Бодлердің өлеңдер жинағы бар ма деді басын көтеріп. Кітапханашы бар, бірақ қолда деді маған қарамай, өз жұмысымен шұғылданып отырып. Кітап 10 палатада деді. Мен селк ете қалдым деп жазды.
Нешінші деді кекештеніп. Оныншы деді ол маған таңырқай қарап. Әлдебір үрейден демі тарылып, тұншыққандай болды. Қалайша? Мен ондай кітапты алған да, көрген де емеспін деді бір заманда ештеңеге түсіне алмай. Міне деді кітапханашы карточканы көрсетіп өкпелегендей бір үнмен. Көріңіз, сенбесеңіз. Мен орнымнан тұрып, кітапханашының қасына барып, карточкаға үңілетін секілдімін. Бірақ түк көрмеймін. Мүмкін емес! Мүмкін емес! дей беремін бейберекет күбірлеп деп жазды.
Медбике мені палатама алып келіп, төсегіме жатқызды. Одан кейін кезекші дәрігер келді. Менен не болғанын сұрады. Қайта-қайта кекештеніп, тұтығып, ауа жетпей демігіп, болған оқиғаны шатастырумен болдым. Мен ол кітапты алған емеспін деймін ентігіп. Тіпті көрген кітабым емес деймін кітапты алмағанымды дәлелдесем, бәрі орнына келетіндей деп жазды.
21 көкек: кездесуге дайындық және өзімшілдік туралы ойлар
Кешегі оқиғаларды қайтадан еске түсіріп, екшеп, зерделеген кезде өз ісімнің қайсыбір келеңсіз жақтарын байқағандай болды. Біріншіден, кездеспек болған адамыңнан жарайды деген бір ауыз сөзді естімей жатып, келер-келмесін білмей тұрып, тұра жүгіру қисынға жата ма деп ойланды. Екіншіден, бейтаныс құрбының қай жақтан екені белгісіз сырттан ба, әлде, осы ауруханадан ба егер сырттан болса, оны түнге қарай подвалға кездесуге шақырудың жөні дұрыс бола қояр ма деп ойланды.
22 көкек: ақиқат ашылады; соңғы шешім
Дәрігер маған әлдеқандай ыстық укол тағайындады деп жазды. Дәрігер маған ашық сөйлескелі отырмын, егер сіз осы әңгімеге дайын болсаңыз деді жақын адамның қазасын естірткелі отырғандай түнере сөйлеп. Онда әңгімені сіз бастаңыз деді маған көзілдірігінің үстінен сүзіле қарап. Ауруханаға түскелі бері әлдекімнен хат алып жүрмін деді өз сөзімнен өзі үрейленгендей, ентіге сөйлеп.
Дәрігер сіздің басыңыздан өткен жағдайдың бәрін білемін деді айрықша сабырлы үнмен. Ол жағдайды дұрыс түсіну үшін сіз мені мұқият тыңдаңыз. Мен әңгімені әріден бастайын деді. Адам психикасы медицина әлеміндегі ең бір күрделі, сыры терең, жұмбағы көп айрықша сала деп түсіндірді. Адам тұлғасының екіге бөлінуі деген құбылыс бар. Бір адамның бойында кезектесіп бір-біріне ұқсамайтын екі тұлға пайда болады деп айтты.
Сіздің бойыңыздағы қасірет, әрине, ауыр жағдай деді ол қамыққандай үнмен. Бірақ мен өз басым сіздің күнделігіңізбен танысқан кезімді өмірімдегі ең үлкен оқиғаның бірі деп білемін. Шынайы тазалық бұл өмірде онсыз да құлағалы тұрғандай көрінеді. Бәлкім, оны құлатпай тұрған сіз секілді санаулы адамдар шығар, егер мүлде жалғыз қалмаған болсаңыз деп айтты.
Біз бәріміз де басқа адамға айналдық деді ол бір кезде даусы қарлығып. Сәбилік періште күйін сақтап қалған ешкім жоқ. Шайтанға жанын сатқан Фауст секілді өмірдің пендешіл қағидасына арын сатқан миллиондаған жандардың біріміз деп айтты. Ол кетісімен ауыр минуттар басталды. Бөлме ішінде сенделіп жүрді. Есіктің қасындағы айнадан өзін көрді. Кенет әлдеқалай денесі дір ете қалды. Өз көзіне қадалып қараған сайын, ар жағынан басқа біреуді көретін секілді еді.