Мөлдір махаббат (Мұқанов)
Қысқаша мазмұны
Торғай даласы, 1926 жыл. Он жеті жасар Бүркіт өз өмірін күнделікке жаза бастады.
Ол 1909 жылы Ұлытау маңында дүниеге келген. Әкесі бұрынғы болыс болып, халықты қанаған. 1911 жылғы жұтта мал қырылып, отбасы кедейленді. 1916 жылғы көтерілісте әкесінің мал-мүлкі тартып алынды. Отбасы Сыр бойына көшіп, кейін Торғайға оралды.
Бүркіт жолда Бәтеспен танысты.
Бәтес еркекше киінген бала болып шықты, бірақ Бүркіт оның нәзік сұлулығын байқады. Екеуі бір-біріне ғашық болып, жасырын кездесті. Алайда махаббатқа кедергілер көп еді: Бәтес атастырылған, ал оларды ауыл адамы аңдып жүрді. Осыған қарамастан, Бүркіт сенді:
Ешбір молданың дұғасы ешбір мекеменің қағазы сүйіспеген жүректерді жалғастыра алған емес. Ал, сүйген жүрек болса, ешбір дұға да, ешбір қағаз да бөле алған емес...
Бүркіт Орынборға оқуға кетті. Мектепте бай баласы ретінде әшкереленгенде, досы оны қорғап, оқуда қалуына себеп болды. Жазда елге оралып, Бәтеспен жасырын кездесті.
Кейін Бүркітке сұмдық хабар жетті: Бәтесті оның бөлесі алдап, зорлап некелескен. Ызаланған Бүркіт наган тауып, Бәтесті түнде үйден алып шығып, өзен жағасына айдады. Бірақ Бәтес суға құлағанда оны құтқарып алды.
Бөлесінің күнделігінен қастандықтың бүкіл сыры ашылды — бұған екі жақтың әкелері де қатысқан. Бүркіт он жылға сотталып, жазасын Қиыр Шығыста жеті жылда өтеді. Лагерьден босап, ол өзін шын мағынасындағы еңбекші, кеңестік адам деп санады.
Бөлімдер бойынша толық мазмұндама
Бөлімдердің атаулары мен олардың тарауларға бөлінуі шартты.
Бөлім 1. Сүйген жер
Бүркіттің туған жері мен шежіресі
1926 жылдың жазында он жеті жасар Бүркіт өз өмірін күнделікке жазуды бастады. Ол Абай Құнанбайұлының «Жасымда ғылым бар деп ескермедім» деген өлең жолдарын еске алып, өз жасының босқа өтпегеніне қуанды. Бүркіт туған жері Торғай даласы туралы жазуды жөн көрді.
Торғай ойпаты — көз жеткенше созылған жап-жазық дала еді. Бұл жерде тау жоқ, тек Қызбел белесі ғана алыстан қарағанда жатқан қыздың денесіне ұқсайтын. Өңірде су тапшы болды, Торғай, Жыланшық және Бұланшы өзендері тек көктемде ғана тұщы болып, жазда суы азайып, дәмі сортаң татып кететін.
Менің жерім — қай жағына қарасаң, да аспанмен таласқан жиегіне дейін көз тоқырар қыраты жоқ... «Торғай ойпаты» аталатын жап-жазық дала. Біздің ауылдан ат, я түйемен шығып... алысына кейде жұмалап, кейде айлап сапар шегеміз.
Бүркіт 1909 жылдың күзінде Ұлытау жақтағы Бүркітті шоқысының етегінде дүниеге келген еді. Оның есімі де осы жердің атауымен байланысты қойылған болатын. Бала кезінде оны түйе үстіндегі кебежеге белінен таңып тастайтын, бұл оған үлкен қорлық болып көрінген. Бірде ол байлауын шешіп, жүріп бара жатқан түйеден құлап кеткен, содан кейін оны әжесінің қасына шаңыраққа отырғызатын болған.
Жұт пен көтеріліс: отбасының қиын кезеңдері
1911 жылғы «Доңыз» жұты елдің есінде қалған ауыр кезең болды. Қатты құрғақшылықтан мал аштан қырылып, тіпті бір-бірінің жүнін жей бастаған еді. Бүркіттің әкесі мыңдаған жылқысы мен қойын аман алып қалу үшін Орал тауына айдаған. Бірақ ол жақта жауыннан кейін жер мұз болып қатып, мал жаппай қырылды. Осы оқиғадан кейін отбасы алысқа көшуді қойып, Қызбел маңын жайлады.
1914 жылы Бүркіттің әкесі Әбеу болыс болып сайланып, қолына билік тиді. Ол бұл мүмкіндікті пайдаланып, борышқорлардың берешегін еселеп өндіріп алды. Оның озбырлығынан ел жан-жаққа қаша бастады. 1916 жылы патшаның қазақтан солдат алу туралы жарлығы шығып, ел ішінде үлкен дүрбелең басталды. Халық бұл жарлыққа қарсы шығып, Амангелді Имановтың төңірегіне топтасты.
Солдатқа алу тізімін жасау кезінде Әбеу өз билігін жеке өшпенділіктері үшін қолданды. Ол өзіне кезінде қарсы келген Нұржанның отбасынан кек алу үшін, жасы жетпеген он алты жасар Еркінді және жасы асқан Нұржанды тізімге қосты. Бір күні таң ата ауылға «жау кеп қалды!» деген хабар жетті. Әбеу үрейден аяқ-қолы дірілдеп, бала-шағасын, қарт анасын тастап, жүйрік атына мініп қаша жөнеледі.
Көп ұзамай ауылды шаң-тозаң басып, көтерілісшілердің қалың қолы кірді. Олар Әбеуді ұстауға тырысты, бірақ ол алысқа ұзап кетті. Көтерілісшілер Әбеудің үйін өртеп, отбасын жазаламақ болғанда, араларынан Нұржан шығып араша түсті. Ол Әбеудің жауыз екенін растағанымен, оның анасы мен бала-шағасының еш жазығы жоқ екенін айтты. Нұржанның бұл сөзінен кейін топ кейін шегінді.
Сыр бойында және Торғайға оралу
Көтерілісшілер ауылдағы бүкіл малды жинап алып кеткеннен кейін, Әбеудің отбасы тағы да кедейлікке ұшырады. Олар Торғайдан Сыр бойына, Қармақшы өңіріне көшіп келді. Сырдың қысы Торғайдың қысына қарағанда өзгеше, ылғалды әрі құбылмалы болды. Бүркіт әкесі Әбуталып пен Қайрақбайға еріп, Сырдың арғы бетіндегі Қызыл құмында аң аулап, қырғауыл, қоян, қасқыр мен қорқауды атуды қызық көрді.
Аңшылық кезінде әкесі мен баласы боранда адасып, өлім аузынан қалды. Осы оқиғадан кейін анасы баласын аңға жібермей қойып, әкесі Ақмешіт пен Ташкентке сапарлап кетті. Әкесі сапардан оралғанда екі бойжеткен қызы — Меруерт пен Жібекті байлардың балаларына ұзату туралы келісім жасап, қалың малын бұйымтай және ақша түрінде алып келді. Анасы қыздарының танымайтын жерге, жат адамдарға баратынына қарсы болып, зар иледі.
Еркінмен танысу және алғашқы сезімдер
Отбасы Торғайға қарай ұзақ көш басталды. Қостанайда оны Текебай мен Қайрақбай қарсы алды. Олар Майлыбай ауылына жеткенде, оларды қыздың әкесі салтанатпен қарсы алды. Бүркіт Шәйіні көргенде оның шынымен де өте сұлу екеніне көзі жетті. Алайда Бүркіт үшін Шәйінің сұлулығы мен байлығы Бәтестің орнын баса алмады. Ол «сұлу сұлу емес, сүйген сұлу» деген қағиданы ұстанды.
Торғай даласына жеткенде табиғаттың көрікті бейнесі ашылды. Кеңжайықта Еркін бастаған «Ұшқын» коммунасының күріш егіп жатқаны белгілі болды. Бүркіт пен оның әкесі жайқалған егістікті көріп, жаңа заманның нышандарын сезіне бастады. Еркінмен кездесу сәтінде Бүркіттің әкесі өзін төмен санап, жасқаншақтық танытты. Еркін өзінің Азамат соғысындағы ерліктері, партиялық оқуы және елге келіп коммуна құрғаны туралы мақтанышпен әңгімеледі.
Бөлім 2. Сүйген жар
Бәтеспен танысу және ғашықтық
Бүркіт Мәмбет қожаның ауылына барып, онда Бәтеспен танысты. Бәтес еркекше киінген бала болып шықты, бірақ Бүркіт қыздың нәзік кескініне, ұзын саусақтарына қарап, оның еркек киімінің астындағы сұлулығын байқады. Бәтестің ауылына бара жатқан жолда Бүркіт пен Бәтес «қыз қуу» ойынына ұқсас жарыс жасап шапты. Бүркіт қызды өкпелетпеу үшін әдейі атының басын тежеп, оның озуына мүмкіндік берді.
Бүркіт Бәтесті енді ғана бүршік жарған бәйшешекке теңеді. Қыздың нәзіктігі мен еркекше киімнің астында жатқан сұлулығы Бүркітті ерекше баурап алды. Ол Бәтестің болашақта қалай құлпыратынын ойлап, қиялға шомды. Бүркіт Бәтестің ауылынан аттанғаннан кейін де, оған деген сағынышы басылмай, әртүрлі сылтаумен «әулие» аулына жиі бара береді.
Махаббат жолындағы кедергілер
Мектептен қайтып келе жатқанда, Бүркіт пен Бәтес шанадан түсіп, қалың қардың үстінде ойнады. Биік күртік қардан секірген Бәтесті Бүркіт қағып алып, екеуі алғаш рет құмарлана сүйіседі.
Биіктен маған қарай секірген Бәтесті қалай қағып алғанымды, сол қағып алған қалпыммен кеудесін кеудеме жапсыра құшақтай алғанымды... қып-қызыл, ып-ыстық ерніне ерінімнің қалай жабысқанын...
Кенеттен олардың үстінен Саудабайдың Жұманы атпен шыға келіп, оларды көріп қояды. Жұман Бәтестің атастырылған күйеуінің туысы болып шығады және ол бұл жағдайды масқара ету үшін пайдаланбақ болады. Қалиса Жұманмен келісіп, оның аузын алу үшін Бүркітке құнан беруді ұсынады. Бүркіт елге қайтуға мәжбүр болады.
Орынборда оқу
Бүркіт пен нағашысы Орынборға оқуға бару туралы келіседі. Алайда Бүркіт Бәтестің де оқуға барғанын қалайды. Бәтес оған оқуға бірге бармаса, енді көріспейтіндерін айтып, хат қалдырған болатын. Мәмбет қожаның үйіне барып, Бәтесті оқуға жіберу туралы рұқсат сұрайды. Мәмбет келіскенімен, оның ағасы Қоңыр қожа бұған үзілді-кесілді қарсы шығады. Қоңыр қожа Бәтесті үйіне қамап, тіпті пышақпен қоқан-лоққы көрсетеді.
Бүркіт тәуекелге бел буып, Бәтесті амалсыз қалдырып, нағашысымен бірге Орынборға оқуға аттанады. Орынборға жеткенде Бүркіт нағашысының үйіне келіп тоқтады, онда жеңгесі Тәслимамен және кішкентай Гүлямен танысты. Мектепте оларды директор Қаржау Мұздыбаев қабылдады. Қаржау Бүркіттің орыс тіліне шорқақ екенін ескеріп, оған қосымша сабақтар ұйымдастыруды уәде етті.
Қайта кездесу және күйзеліс
Мектепте саяси «тазалау» жұмыстары басталғанда Бүркіттің басына қауіп төнді. Директор Қаржау қызметінен қуылды, ал Бүркіттің бай баласы екенін комиссияға арыз жазып әшкереледі. Комиссия төрағасы Абдолла Асылбеков Бүркітті тергеуге шақырды. Сол жерде Бүркіт өзі бұрын қашып жүрген Еркін Ержановты көрді. Еркін Ержанов комиссия алдында Бүркітті қорғап сөйлеп, оның оқуда қалуына себепші болды.
Оқу жылын сәтті аяқтап, Бүркіт ауылға оралды. Жазда Бүркіт Кәкеннің ұзатылу тойына келді. Ол жерде Қалисаның көмегімен Бәтеспен тобылғылы сайда жасырын кездесуді жоспарлады. Түнде Бәтеспен кездесіп, махаббат қызығына батып жатқанда, оларды Жұман аңдып жүріп, Бәтесті қуа жөнеледі. Бүркіт оны қуып жетіп, жерге алып ұрады.
Бөлім 3. Адасу
Еркекшора: Бәтестің балалығы мен өсуі
Бәтес өз күнделігінде адамзат пен табиғаттағы жыныстық болмыс туралы терең ойлардан бастады. Ол өзінің «еркекшора» болып өскен тарихына тоқталды. Қазақ қоғамындағы қыз баланың тауар ретінде сатылатын аянышты халін сипаттады. Қыз бала қалың мал үшін күңдікке берілетін болғандықтан, Бәтестің ата-анасы оны бұл тағдырдан құтқару үшін немесе өздерін алдау үшін оны «ұл» деп атады.
Бәтестің туған анасы Жәнияның тағдыры өте ауыр болған. Ол кедейдің қызы болғандықтан, Мәмбет қожаның үйіне перзент көтеру үшін ғана алынған. Жәния сол үйдегі бәйбіше Қарағыз бен күйеуі Мәмбеттің тұрақты таяғы мен қорлығында өмір сүрген. Жәнияның көрген ең үлкен қасіреті — оның тұңғыш ұлының өлімі еді. Перзентсіз бәйбіше Қарағыз күйеуінің көңілі тоқалға ауып кетеді деп қорыққан.
Бәтес өсе келе өзінің ешбір топқа — не ұлдарға, не қыздарға — толық қосыла алмайтынын сезінді. Ол өзін жалғыз сезінгендіктен, бар зейінін оқуға аударды. 1918 жылы ашылған қазақ мектебінде ол ең үздік оқушы атанып, мұғалімдердің сүйікті шәкірті болды. Оқиғаның шиеленіскен тұсы қысқы күні мектептен қайтып келе жатқанда орын алды. Қамыс арасындағы жолда Бәтес Бүркітпен қалжыңдасып, оның омырауына қар салып жіберді.
Білім жолындағы тырысу және қиындықтар
Бүркіт оны қуып жетіп, құшағына алды. Бұл сәтті Жұман есімді ауыл адамы көріп қойып, оларды масқаралады. Бәтес ұят пен қорқыныштан есеңгіреп, үйге қашып келді. Оның денесі жалындай лаулап, ауыр дертке шалдығады. Келесі күні үйге келіні Қалиса келіп, Бәтеске суық хабар жеткізді. Жұман бұл оқиғаны бүкіл ауылға жайып жібергенін, енді Бәтестің «еркекшора» дәуірі аяқталғанын айтты.
Ауылда ұзақ бөгелмей, Бүркіт пен Мүсәпір сапарларын жалғастырды. Жолда Мүсәпір Бүркіттің Бәтеске деген сезімін мазақ етіп, оның намысына тиетін сөздер айтты. Ашуға мінген Бүркіт Мүсәпірді қамшымен басынан тартып жіберді. Екі дос арасында үлкен жанжал туып, Мүсәпір жаралы күйінде қашып кетті. Бүркіт істеген ісіне өкінгенмен, Бәтестің намысын қорғауды өз борышы санады.
Бүркіт екі жыл оқудан кейін туған ауылына оралып, ондағы үлкен әлеуметтік және экономикалық өзгерістерге куә болды. Бүркіт Бәтесті сағынған соң елге баруға бекінеді. Қызылордада оны Текебай мен Қайрақбай қарсы алды. Қайрақбай жол бойы Шәйі есімді қыздың керемет сұлулығы мен байлығын мақтап, Бүркіттің қызығушылығын оятуға тырысты. Алайда Бүркіт үшін Шәйінің сұлулығы мен байлығы Бәтестің орнын баса алмады.
Алдау және Мүсәпірмен некелесу
Бүркітке «Жанашыр» деген атпен белгісіз біреуден сұмдық хат келді. Хатта Бәтестің ішкілікке салынғаны, адам танымастай өзгергені және Мүсәпір Пұсырмановпен көңіл қосып, оған тұрмысқа шыққаны жазылды. Бұл хабар Бүркіттің төбесінен жай түсіргендей болды. Достары, әсіресе Ақтай, Бүркіттің бұл күйінен қатты алаңдады. Олар Бүркіттің өзіне қол жұмсауынан немесе басқа бір жамандыққа баруынан қорқып, оны түнде кезекпен күзетуге шешім қабылдады.
Қызылордада Бүркіт Бәтес пен Мүсәпірдің шынымен некелесіп, Қарсақ деген кісінің үйінде тұрып жатқанын анықтады. Бір түнде ол үйдің терезесінен сығалап, екеуінің бір бөлмеде тұрғанын өз көзімен көрді. Бүркіт кек алу үшін қару іздеді. Ол милицияда істейтін танысы Нұрбек Қасымовтың үйіне барып, онымен бірге ішімдік ішті. Қайтарда «өзімді қорғау үшін керек» деген сылтаумен Нұрбектің наганын сұрап алды.
Бөлім 4. Шешілген шиелер
Жақындармен ажырасу
Боранды түнде Бүркіт Мүсәпірдің жолаушылап кеткенін пайдаланып, үйге терезе арқылы басып кірді. Ол ұйықтап жатқан Бәтесті шошытып оятты. Бүркіт оған тез киінуді бұйырып, мылтықпен қорқытып, далаға — Сырдария өзенінің жағасына қарай айдап әкеледі. Өлім алдында Бүркіт Бәтеске сұрақтар қоя бастады. Бәтес өзінің кінәсіздігін айтып ант ішті. Бәтес кенеттен ойыққа шалқасынан құлап кетті. Бүркіт мылтығын лақтырып жіберіп, оны судан суырып алды.
Мауытбаев ісі және саяси күрес
Қызылордадағы қазақ драма театрының тар ғимаратында Мауытбаев пен оның сыбайластарына қатысты атышулы сот процесі басталды. Сотқа қорғаушы ретінде Мәскеуден арнайы шақыртылған әйгілі заңгер Садақбай Қылышбаев қатысты. Қоғамдық айыптаушы Бек Қорғанбеков болса, Садақбайға мүлдем қарама-қайшы кейіпкер еді. Бүркіт сот кезінде Мауытбаевтың арандатушы сөздеріне шыдай алмай, трибунаға шығып, олардың қылмысын бетіне басатын, халықтың мұңын мұңдайтын өте өткір сөз сөйледі.
Кек алу, құтқару және ақиқаттың ашылуы
Бүркіт өзі мен Бәтестің арасын суытқан қылмыстың беті ашылғанын, оны жасағандарды жазалау керектігін айтып, кек алуға бекінді. Қобдишаның ішінде Мүсәпірдің 1925 жылдан бастап жазған екі күнделігі, хаттар мен фотоальбом болды. Күнделікті оқу барысында Бүркіт жағасын ұстатарлық сұмдықтарды білді.
Бәтес пен мені айыру жайында осыдан басталған сұмдық әдістердің бәрі, екі күнделіктің бетіне тізілген де қойған!.. Бұл зұлымдыққа... Бәтестің өз әкесі — Мәмбет... өз әкем — Әбуталып... қатынасқан.
Эпилог: жылдар өткен соң
Бүркіт өзінің он жылдық жазасын Қиыр Шығыстың ормандарында жеті жылда өтеп шықты. Ол лагерьде ағаш кесу жұмысына белсене кірісіп, жұмыс нормасын екі-үш есе асыра орындап отырды. Кейіннен ол киномеханик болып та жұмыс істеп, лагерьдің мәдени өміріне белсене араласты. Лагерь бастығы Лесковпен достық қарым-қатынаста болып, ол кісі Бүркіттің елге қайтуына көмектесіп, жақсы мінездеме беріп шығарып салды.
Мен кәзір... еңбекке жат байдың баласы емеспін, еңбек пен советтік тәрбиенің ұлы мектебін өткен, қалған өмірін де осы бағытта өткізетін, шын мағынасындағы еңбекші, шын мағынасындағы советтік адаммын!..