Ләйлі-Мәжнүн (Құдайбердіұлы)
Өте қысқаша мазмұны
Араб жері, ежелгі заман. Бай саудагердің отбасында ұзақ тілектен кейін ұл туды.
Нәресте тыным таппай жылады, тек хан қызын көргенде ғана жұбанды.
Екеуін балалы болмаған кемпір бірге бағып өсірді. Олар мектепте бірге оқыды, бір-бірінен көз алмады. Қыздың шешесі сыбысты естіп, Ләйләні сабақтан шығарып, үйге қамады. Айрылықтан есінен айырылған Қайысқа «Мәжнүн» деген ат қойылды. Қыздың әкесі «жындыға қызымды бермеймін» деп бас тартты, жігіт елден безіп, айдалада аңмен бірге қаңғырды.
Әділетті батыр қызды әперем деп соғысқанмен, нәтиже шықпады. Ләйләні өзге байға ұзатты, бірақ күйеуі пері қорқытқаннан кейін қызға жақындамай, ғашықтық дертінен өлді. Мәжнүн досы Зәйіттің көмегімен соқыр болып сұранып, сүйгенімен бір рет қана құшақтасып көрісті.
Ләйлә ауырып, ата-анасына соңғы өсиетін айтып, қоштасу хатын қалдырып дүниеден өтті. Хабарды естіген Мәжнүн оның бейітіне барып құшақтап жатып зарлады.
Қарағым! Неге кеттің ала кетпей, Қор болып мұратыма қалдым жетпей. Сен үшін тыным алмай үш жыл жандым, Артыңа тастап кеттің рахым етпей! Қарағым! Мен өлген соң, неге өлмедің...
Сонда құдірет күшімен қабір жарылып, екі ғашық о дүниеде қосылды. Екеуі де он алты жаста еді.
Егжей-тегжейлі мазмұндама
Түпнұсқа дастан мәтіні тақырыптарсыз, тек «***» белгісімен төрт бөлікке бөлінген. Мазмұндамадағы барлық бөлім атаулары мен бөліктердің ішкі бөлінісі — редакциялық.
Кіріспе: автордың махаббат туралы ойы мен дастан жазған себебі
Баяндаушы ақын өзінің сөзін қазақ даласындағы махаббат пен шынайы ғашықтықтың мән-мағынасын терең пайымдаудан бастады.
Ол шын ғашықтық сезімнің қарапайым көпшіліктің түсінігіне сыя бермейтін сирек құбылыс екенін жеткізді:
Ғашықтық — махаббаттың ең күштісі, Жүрекке қатты орнығар басқан сайын. Әркімде ондай ғашық жаралмайды, Шын асыл көп халыққа таралмайды. Мәжнүннің Ләйлә менен сыры қиын...
Ақын Шығыстың Науаи, Сағди, Физули сынды ұлы шайырларының мұрасын үлгі тұтып, Физули Бағдадидің жазған нұсқасын тауып оқығанын, сол хикаяның қазақ оқырманына рухани сабақ болсын деген ниетпен жырлағанын мәлімдеді.
Қайыс пен Ләйлінің тууынан мектепке дейінгі балалық шағы
Байдың ұлының дүниеге келуі және нәрестенің ғажайып сауығуы
Араб елінде байлығы шалқыған, патшалармен сауда жасасқан бір саудагер өмір сүрді. Ол елге аса қайырымды болғанымен, перзентке зар болып, ұзақ жылдар бойы Құдайдан бір ұрпақ тіледі.
Көпшіліктің тілеуі қабыл болып, байдың бәйбішесі ақыры құрсақ көтеріп, жарық дүниеге ерекше ажарлы бір ұл баланы алып келді. Қуаныштан төбесі көкке жеткен әкесі дүбірлі той жасап, кедей-кепшікке қырық күн ас берді, Меккеде құрбандық шалып, баласына Қайыс деп ат қойды.
Қайыстың келбетінде адамды бір көргеннен баурап алатын ерекше бір нұр бар еді. Алайда қырқынан шыққан соң бала тоқтаусыз жылай берді, оны ешкім уата алмады. Шақырылған атақты дәрігер баланың тәні сау екенін, бірақ жүрегінде түсініксіз бір қайғы барын айтып, оны көшеге шығарып алаңдатуға кеңес берді. Баланы көтерген даяшы қыз көшеде қолында жылаған қызы бар басқа бір қызға кездейсоқ кезікті. Екі нәрестенің жүзін бір-біріне қаратқан сәтте екеуі де тым-тырыс тынышталып, жылауын пышақ кескендей тоқтатты. Келесі күні де осы оқиға қайталанды. Сол кезде Қайысты көтерген күтуші қарсы келген қыздан баланың кім екенін сұрады. Сөйтсе, ол сол қаланың беделді төресінің жалғыз қызы Ләйлә екен, ол да байдың тойынан кейін дәл осылай тоқтаусыз жылайтын болған екен.
Сүті молайған кемпір мен екі баланың бірге өсуі
Екі қыздың далада күнде жүдеп кездесіп тұрғанын көрген жасы елуге келген, бала көрмеген бір жесір кемпір оларды өз үйіне кіргізді.
Сорлы кемпір Қайысты бауырына басып сүйгенде, Құдайдың құдіретімен оның көптен солып қалған омырауынан сүт саулап қоя берді. Кемпір мұны Алланың бір үлкен сыйы деп ұғып, баланы емізіп өсіруге рұқсат сұрады. Бірақ ол Ләйләні емізбек болғанда, омырауының сүті лезде құрып кетті, ал Қайыс емгенде қайта бұлақтай ақты. Зерек кейуана екі баланың бір емшектен ембеуін Алланың бір жазуы, болашақта қосылатын ғашықтардың арасындағы құпия белгісі деп бағамдады. Мұны естіген Қайыстың әке-шешесі баланы кемпірдің қолына беріп, оған қанша мал берейік дегенде, кемпір өзінің де малы жетерлік екенін, оны да баланың атына жазатынын айтып, еш төлем алмады. Ләйлә да Қайыссыз көз жасын тоқтатпағандықтан, ата-анасы оны да осы үйге әкеліп бақтырды. Осылайша екі сәби бір шаңырақта бірге өсіп жетілді.
Мектепте өскен балалық махаббат
Екі бала тоғыз жасқа толған шақта ата-аналары оларды өз үйлеріне алып кетіп, сәндеп киіндіріп, мектепке оқуға берді. Мұғалім молда да, өзге шәкірттер де оларға ерекше сүйіспеншілікпен қарады, өйткені олардың жүзінде махаббаттың ерекше нұры балқып тұратын. Сабақ үстінде Ләйлә мен Қайыс бір-бірінен көздерін айырмайтын. Ләйлә Қайысқа сылтау тауып жақындап, «мына сабақты ұмытыпсың» деп жанасатын немесе жазған жазуларын бір-біріне тексертіп, қас-қабақтарымен тілдесетін. Олар кітаптарын ұмытып кеткендей кейіп танытып, қайта оралып, бір-бірінің жүзін көруге асықты. Күндер өткен сайын олардың балалық достығы терең махаббатқа ұласып, екеуінің бір-бірінсіз өмір сүре алмайтын жайы күллі жұртқа біліне бастады.
Ләйлінің мектептен алынуы және оның үйде зарлауы
Қыз он үш жасқа жеткенде, оның мектепте бір ұлмен көңіл жарастырып жүргені туралы өсек Ләйләнің шешесіне жетті.
Анасы қатты ашуланып, қызын ел алдында масқара қылдың деп айыптады және оны мектепке барудан біржола тыйып, үйден шықпайтын етіп қамап қойды. Ләйлә пәк сезімін түсіндірмек болғанымен, қатал шешесі оның сөзіне құлақ аспады. Үйде жалғыз қалған Ләйлә күн-түн демей көз жасын төгіп, Қайысты сағынып күйіп-жанды. Ол өзінің іштегі жалынын өлеңге қосып, тағдырдың қаталдығына налып зар жылады:
Ай нұры да азаяр, Айнала шеті толған соң. Ақ жүзіңнен нұр таяр, Арманда болып оңған соң. Оңбасыңа амал жоқ, Қызыл гүлің солған соң. Махаббаттан жаман жоқ, Бір айрылмақ болған соң.
Ләйлә өзінің бұл жайын Қайыс біліп, медресеге барып уайымдап қалмасын деп алаңдады, ал өзінің сүйіктісі үшін жанын да құрбан етуге дайын екенін білдіріп зарлады.
Мәжнүннің жынданып елсіз далаға кетуі
Қайыстың талып Мәжнүнге айналуы
Келесі күні ертеңгісін мектепке келген Қайыс Ләйләнің енді келмейтінін естігенде, жүрегі шыдамай сол жерде есінен танып құлады. Үйіне әкелінген бозбала есін жиған соң, дертіне еш емші көмектесе алмайтынын, жалғыз емі Құдайда екенін айтып, елсіз тауға шығып кетті. Әкесі баласын іздеп барғанда, Қайыс «Ләйлә» деп тағы да талып түсті. Барша жұрт баланың халіне қайран қалып, Ләйләнің әкесінен қыздың қолын сұрауға аттанды.
Бірақ Ләйләнің әкесі қызын ел жынды деп атаған адамға ешқашан бермейтінін айтып, үзілді-кесілді бас тартты. Мұны естіген Қайыс есінен біржола айрылып, тамақ пен ұйқыдан қалды. Араб тілінде есінен айрылған адамды «мәжнүн» дейтіндіктен, ел оны Мәжнүн деп атай бастады:
Ләйләні бермегенін Қайыс білді, Өткізді жылауменен күндіз-түнді. Сауыққа, ұйқы, тамақ бір қарамай, Айрылып ақылынан болды жынды. Жалындап ғашық оты өртеді ішін, Сол қайғы ақылы мен алды күшін.
Меккеге баруы мен Құдайдан ауыр дерт сұрауы
Ағайын-туғандары жігітті Меккедегі қасиетті Қағбаға апарып дұға еткізсек, махаббат дертінен арылар деп ойлады. Алайда ол ешкімнің сөзін тыңдамады. Сонда баяғы асыраған сорлы кемпір келіп зарлап, аналық ақысын көлденең тартқан соң ғана, Мәжнүн Меккеге баруға көнді. Қағбаның босағасын құшақтаған Мәжнүн жұрт күткендей дертінен арылуды емес, қайта махаббатын одан сайын күшейтуді жалбарынып сұрады:
Шығарма Ләйлә дертін жүрегімнен, Айырма ғашық отын сүйегімнен. Зарлатып өмірімде күйіп-жанғыз, Өзімнің болды дейін тілегімнен. Ләйләнің мен алмасам құрметті атын, Көңіліме қатты бекіт махаббатын.
Ол бұл өмірде қосылмаса да, о дүниеде Ләйләмен табыстыруын тіледі. Оның бұл мінажатын естіген әке-шешесі баласының оңалмасына әбден көзі жетіп, үміттерін үзді.
Аң-құстар арасындағы жалғыздық өмір
Еліне оралған соң Мәжнүн адамдармен қоштасып, елсіз шөл далаға кетіп қалды. Адамдардан безіп, түз тағыларымен бірге өмір сүрді. Тау-тасқа зарлы үнін қосып «Ләйлә» деп айғайлағанда, оның зарына табиғат жаңғырығы үн қатты. Мәжнүн тіпті жартастарға да тіл қатып, менің сүйіктімнің атын айтып мазақ қылма деп мұңын шақты. Оның бұл шерлі күйіне даланың аң-құстары да елітіп, қасына жиналып, бірге шөп жеп, бірге су ішетін халге жетті. Бір күні тұзаққа түскен киікті көріп, жүрегі елжіреген Мәжнүн саятшыға үстіндегі алтын зерлі шапанын беріп, оны босатып алды. Сондай-ақ біреудің қолындағы көгершінді алтын жүзігін беріп құтқарды. Осылайша ол жабайы аңдармен сырлас болып, елсізде күн кешті.
Ләйлінің аспан денелеріне зарлануы мен ғашықтардың ұшырасуы
Үйде қамауда отырған Ләйлә де күндіз-түні көз ілмей, ғашықтық дертінен құсаланып жүдеді. Бір күні түнде ай жарығында аулаға шыққан қыз аспандағы толған айға қарап мұңын шақты: ай да күнге ғашық болғанымен, нұрланып тұрады, ал өзі іштей жанып күлге айналып бара жатқанын жеткізді. Содан соң бақшадағы жылы желмен, сыбырлаған жапырақтармен тілдесіп, шын ғашық болсаңдар неге қан жыламайсыңдар деп наз айтты. Жұлдыздарға қарап, жары Мәжнүннің қайда жүргенін көрсетуді өтінді. Сол кезде бір жұлдыз жерге қарай ағып түсті. Мұны жақсылыққа балаған Ләйлә сол бағытқа қарай аяңдап барғанда, алдынан бір қараңдаған сұлбаны көрді. Бұл Ләйләні іздеп келген Мәжнүн еді. Екі ғашық бір-біріне жақындағанда, бойларын кернеген махаббат отының қызуына шыдай алмай, денелері жанасып, еріндері тиер-тимес сәтте екеуі де есінен танып жерге құлады.
Науфал батырдан бастап ғашықтардың ажалына дейінгі оқиғалар
Науфал батырдың Мәжнүнге көмекке келуі мен соғысы
Араб елінде шариғат жолын берік ұстанған, әлсіздер мен ғарып жандарға қамқор болған Науфал батыр өмір сүрді.
Мәжнүннің ата-анасы мен баяғы асыраған кемпір батырға барып, балаларының трагедиясын айтып жәрдем сұрады. Науфал батыр қасына әскер алып, Мәжнүнді ертіп, Ләйләнің еліне аттанып, қызды бермесе соғысатынын мәлімдеді. Ләйләнің әкесі де намысқа басып, әскер жинап қарсы шықты. Қанды шайқас басталғанда, Науфалдың батырлары алдынан шыққан жалыннан шегініп, кері қашты. Сөйтсе, Мәжнүн сәждеге жығылып, Ләйләнің елі жеңілмесін, оларға зиян тимесін деп Құдайға дұға етіп жатқан екен. Науфал Мәжнүнге өзі үшін соғысып жатқанын айтып, дұғасын тоқтатуды өтінді. Батыр өзі бастап ұрыс салып, қарсыластарын талқандап, қыздың әкесін тұтқындады. Алайда әкесі Ләйләні басқа біреуге айттырып қойғанын айтты. Кісі ақысын алу шариғатқа қайшы болғандықтан, Науфал қызды тартып алудан бас тартты. Мәжнүн де біреудің некелі жарын зорлықпен алмайтынын білдіріп, тек Ләйләге хат жолдауды сұрады. Науфал хатты Зәйіт деген сенімді серігіне тапсырып, еліне қайтты.
Ебнсаламның Ләйліні алуы мен перінің бөгеті
Бұған дейін далада есінен танып қалған екі ғашықтың жанынан Ләйләні даяшы қызы тауып, үйіне алып кеткен болатын, ал Мәжнүн есін жиған соң Науфалға кезіккен еді. Ләйлә үйде отырып шамға үйірілген көбелекке қарап зарын айтып отырған шақта, Зәйіт келіп Мәжнүннің сағынышқа толы хатын табыстады. Ләйлә көз жасымен жауап хат жазып, өзінің ешкімге көңіл бөлмейтінін, Мәжнүнге адал екенін жеткізді. Алайда қыздың әкесі оны айттырған бай жігітке ұзатуға шешім қабылдап, дүбірлі той жасады.
Күйеу жігіт оңаша қалғанда қызға жақындамақ болған сәтте, Ләйлә өзін жас кезінен бір пері аңдып жүргенін, жақындаса қатер төнетінін айтып жалтарды. Сол кезде шынымен де сұсты бір пері пайда болып, Ебнсаламға Ләйләнің Құдай қосқан жары бар екенін, оған тиіссе қаны төгілетінін ескертті. Намысты да сөзіне берік Ебнсалам ешқашан қызға жақындамауға ант берді.
Ебнсаламның ғашықтық дертінен қаза табуы
Ебнсалам берген антына берік болып, Ләйләге қолын да тигізбеді, бір төсекте де жатпады. Бірақ ол да Ләйләнің сұлулығына сырттай ғашық болып, іштей күйікке түсті. Жүрегін махаббат оты шарпыған батыр жігіт күн санап сарғайып, ақыры ауыр науқасқа шалдықты. Ажалының таянғанын сезген Ебнсалам Ләйләні қасына шақырып, оған ақтық сөзін айтты. Ол Мәжнүн мен Ләйләнің арасындағы ғашықтықты білмей араға түскеніне өкініш білдірді, өзінің бұл сырды ешкімге жаймағанын айтты. Ол барлық берген қалыңмалын қайтарып алмай кешетінін, Мәжнүнге жазған хаты бар екенін, оған сәлем айтып дұға етуін өтінді. Сөйтіп, жас жігіт иман айтып дүниеден озды. Жұрт оны Ләйләнің заңды күйеуі ретінде арулап жерледі. Ал Ләйлә болса сырт көзге байын жоқтаған болып көрінгенімен, іштей бар зарын Мәжнүнге арнап ағыл-тегіл жылады.
Мәжнүннің қалада кісенделуі және Зәйітпен танысуы
Мәжнүн Ләйләні көру үшін жасырынып қалаға келген кезінде, кісенделген бір қартты біреудің сабап, елден қайыр тілету үшін жетектеп жүргенін көрді. Мән-жайды сұрағанда, әлгі адам қарттың оның әкесін байқаусызда таспен ұрып өлтіргенін, қазының үкімімен құнын осылай өтеткізіп жатқанын айтты. Мәжнүн қартқа жаны ашып, оның орнына өзін кісендеуді өтінді. Мойнына ноқта тағылып, аяғына кісен салынған Мәжнүнді жетектеп көшемен өткенде, оның «Ләйлә» деп жылаған дауысын терезеден естіген Ләйлә үйдің төбесінен құлап түсті. Сүйіктісінің құлағанын көрген Мәжнүн де сол жерде есінен танып құлады. Жетектеп жүрген кісі жындыны тастап кетті. Түнде есін жиған екі ғашық қараңғыда табысып, бір-біріне жақындай бергенде, тұла бойларын өртеген отқа шыдай алмай қайта күйіп-жанды. Сол сәтте оларды алыстан бақылап тұрған жас жігіт Зәйіт жандарына келіп, өзінің де кезінде Зейнеп деген қызға ғашық болып, сүйіктісінен айрылғанын, ғашықтықтың жалыны нәзік әйел тәнін күйдіріп жіберетінін айтып, Мәжнүнді сабырға шақырды. Осылайша Зәйіт Мәжнүннің айнымас серігі мен досына айналды.
Соқыр тілші амалы мен Ләйлінің қоштасу хаты
Ләйләге қайта жолығу үшін Зәйіт тапқыр бір айла ойлап тапты: ол Мәжнүннің көзін байлап, соқыр тіленші кейпіне енгізіп, қала ішінде жетектеп жүріп Ләйләнің үйінің маңына алып барды. Бұл уақытта аулада бұлтқа қарап мұңын шағып тұрған Ләйлә соқырдың Мәжнүн екенін танып қойды. Ол қалтасынан екі бөлек хат пен сақинаны алып, садақа ретінде соқырға ұстатты. Мәжнүн болса бір сәт болсын сүйіктісін құшақтағысы келіп, «соқырмын, құлап барамын» деген сылтаумен қыздың белінен ұстағанда, ғашықтық отының күштілігінен Ләйләнің көйлегі шала өртеніп, талып құлады. Мәжнүнді Зәйіт алып қашты. Оңашаға барғанда Мәжнүн Ләйләнің берген хатын ашып оқыды. Онда Ебнсаламның аманаты мен Ләйләнің жүрек тебірентер қоштасу сөздері жазылған еді:
Қарағым, жерім қиын, келе алмайсың, Бір келіп тілегімді бере алмайсың. Бұрынғы көп сөзінің бірі деме, Мұнан соң дүниеде көре алмайсың. Демеуші ем, қалқам, сені күйгізейін, Деуші едім күнде саған сүйгізейін.
Ләйлә бұл фәниде денелері бірге болмаса да, рухтары мәңгілік жұмақта табысатынын, өзі өлгенде қабіріне келуін және о дүниеде құшақтасып мәңгі бірге болатындарын жазған еді. Хатты оқыған Мәжнүн көзінен қан аралас жас ағызып, есінен танды.
Ләйлінің өлімі мен Мәжнүннің қабір басында жан тапсыруы
Зәйіт Ләйләнің тірі екеніне Мәжнүнді сендіріп, қала сыртындағы бақшада кездесуге келістім деп оны жұбатты. Бірақ осы кезде үйде жатқан Ләйләнің халі тым ауырлап кеткен еді. Ол ата-анасын қасына шақырып, өзінің Мәжнүн үшін жаралғанын, өлі денесін де басқа ешкімге сүйгізбеуін, қабірін кең қазып, Мәжнүн келгенде оңаша қалдыруларын өсиет етті де, «Мәжнүн» деп үш рет айтып жан тапсырды. Ертесіне оны арулап, мәрмәр күмбезді қабірге жерледі. Бұл хабарды естіген Мәжнүн дереу Ләйләнің басына жетіп, қабірді құшақтап зарлады. Ол жарының аманатын еске алып, қабірге өзін де алуды жалбарынды. Сол сәтте Құдайдың құдіретімен қабір жарылып, Мәжнүн оның ішіне кіріп, Ләйләні құшақтаған күйі жан тапсырды да, қабір қайта жабылды. Осылайша он алты жасар қос ғашық о дүниеде бірге мәңгілікке табысты.
Автордың соңғы сөзі: бес ізденіс пен жеке мұңы
Дастанның соңында баяндаушы ақын өзінің де Мәжнүн секілді өмір бойы бір ұлы құндылықтарға ғашық болып өткенін айтады:
Іздеген ғашық болып бес нәрсем бар, Берейін атып атап, ұқсаңыздар: Махаббат, ғаделет пен таза жүрек, Бостандық, терең ғылым, міне, осылар. Жарамас сөз ұғуға сыртқы құлақ, Іштегі құлағыңмен тыңда, шырақ!
Ол өз заманындағы әділетсіздік пен аярлықтан түңіліп, осы бес асыл қасиетті таппай жабырқағанын білдіреді:
Басында Мәжнүн болды барға ғашық, Жолында бір Ләйлінің жанталасып. Мен сорлы жоққа ғашық болып өттім, Менікі кеткен жоқ па онан да асып? Қазақта ғаделетті ғалым бар ма? Бұл күнде момын жемтік залымдарға.