Күлтегін жыры (Йоллығ тегін)
Қысқаша мазмұны
Орталық Азия, Түрік қағанаты дәуірі (VII-VIII ғасырлар). Түркі жұртының арғы аталары құрған қуатты мемлекет кейінгі билеушілердің біліксіздігі мен алауыздығынан құлдырап, халық Табғаш еліне бодан болды. Көк Тәңірінің қолдауымен Ілтеріс қаған елді қайта жинап, жоғалған мемлекеттілік пен тәуелсіздікті қалпына келтірді. Оның ұлы істерін ұрпақтары жалғастырды.
Таққа отырған соң ол ел-жұртының әл-ауқатын көтеріп, мемлекетті нығайту үшін барын салды. Ол туған інісімен бірге жаугершілік заманда тыным таппай, ел қорғады.
Мен Киерге тоны жоқ,
Ішерге асы жоқ... Жәутік елге қаған болдым.
Інім Күлтегін екеуіміз... Түнде ұйықтамадық,
Күндіз отырмадық.
Қызыл қанымызды төктік,
Қара терімізді жүгірттік.
Қолбасшы жастайынан жорықтарға қатысып, Оғыз, Қырғыз, Түргеш және Табғаш әскерлерімен болған сан алуан шайқастарда теңдессіз ерлік көрсетті, астындағы талай тұлпары оққа ұшса да, жауды жеңіп отырды.
Батыр түркі халқының жауларын тізе бүктіріп, елдің айбынын асырды. Алайда ол қырық жеті жасында қайтыс болды. Қаған інісінен айырылып, қатты қайғырды, көрер көзі көрместей, білер білігі білместей күйге түсті. Батырдың рухына тағзым ету үшін әлемнің түкпір-түкпірінен елшілер келіп, оған арнап мәңгілік ескерткіш орнатылды.
Бөлімдер бойынша толық мазмұндама
Бөлім тақырыптары редакциялық.
1-бөлім. Түркі қағанатының құрылуы және алғашқы қағандар
Әуелде үстіңгі жақта Көк аспан, төменде Қара жер жаратылған соң, екеуінің арасында адам баласы пайда болды. Түркі халқын басқару үшін ата-бабалар билік құрды.
Оның жанында серігі де ел билігіне араласты.
Олар төрт бұрыштағы дұшпандарды бейбітшілікке шақырып, халықты байлыққа кенелтті.
2-бөлім. Қағанаттың әлсіреуі және тәуелсіздіктен айырылу
Даңқты қағандар дүниеден өткеннен кейін, таққа олардың інілері мен ұлдары отырды. Алайда мұрагерлер аталарындай дана әрі қайратты бола алмады. Олардың біліксіздігі мен жалтақтығы кесірінен ел ішінде алауыздық туды. Бектер мен халық бір-біріне жау болып, опасыздық жайлады. Табғаш жұртының айлакер саясаты түркілердің ынтымағын ыдыратып жіберді.
3-бөлім. Табғашқа бодан болу және елдікті жоғалту
Түркі халқы тәуелсіздігінен айырылып, жат жұртқа бодан болды. Бек ұлдары жауға қызмет етіп, бастарын иді.
Табғаш жұртына Көк түріктердің
Арыстай-арыстай ұлдары
Қамыстай жапырылып
Күс табан, жалақ ерін Құл болған.
Күн десе көзі, Ай десе аузы бар
Ару қыздары Күлді-көмеш күң болған.
4-бөлім. Азаттық аңсау және сәтсіз талпыныстар
Халық «Қағанды едік қой, қағанымыз қайда?» деп зарлады. Дұшпанға қарсы көтерілгенмен, ұйымдаса алмай, жеңіліс тапты. Елдің жағдайы мүшкілденді.
Түрік халқы қан жылап:
Асыл қуатым Өліп барады деген,
Асыл ұрығым Семіп барады деген.
...Олардың өлімін естіген Дүние теңселіп кеткен,
Ойпаң жер опырайып құлап,
Қақырайып тұратын жоталар
Жер шөгіп кеткен.
5-бөлім. Елтеріс қағанның билікке келуі және елді қайта жинау
Түркі жұртының жойылып кетпеуі үшін Тәңірі жаңа билеушіні көтерді.
Оның жанында серігі әрі жары болды.
Қаған он жеті батырмен бастап, кейін жеті жүз адам жинады. Олар елдігінен айырылғандарды қайта ел етіп, мемлекетті қалпына келтірді.
6-бөлім. Елтеріс қағанның жорықтары мен жеңістері
Қаған қырық жеті рет жорыққа аттанып, жиырма шайқасқа қатысты. Тәңірдің қолдауымен ол елді болғанды елдігінен, қағанды болғанды қағанынан айырды. Тізеліні бүктіріп, бастыны идірді. Төліс пен Тардуш халықтарын бейбіт өмірге қайтарып, мемлекеттің негізін бекітті.
7-бөлім. Қапаған қаған тұсы және Күлтегіннің ержете бастауы
Әкесінен кейін билікке келген ағасы елді байлыққа кенелтті.
Күлтегін жеті жасында жетім қалса да, ерте есейіп, мемлекет ісіне араласты.
8-бөлім. Мемлекеттің кеңеюі мен халықтың бақуатты тұрмысы
Мемлекеттің шекарасы кеңейіп, шығыста Қадырқан қойнауына, батыста Темір қақпаға дейін жетті. Ел-жұрт молшылыққа кенеліп, құлдардың өзі құлды болатындай дәрежеге жетті.
9-бөлім. Бектерге ескерту және опасыздықтың салдары
Билеуші халықты бірлікке шақырды.
Түрік, оғуз бектері! Құлақ түр!
Менің қазір жаным Қанжылап тұр.
Үстіңе көк Тәңірі Тау құлатпаса,
Қара жер қақ айырылмаса
Сені кім алатын еді?
Арыстандай ақырып тұрсаң,
Сенің қасына Кім баратын еді?
10-бөлім. Білге қағанның таққа отыруы және Күлтегіннің көмегі
Таққа отырған жаңа қаған елдің жағдайын жақсартуға күш салды.
Ол інісімен бірге халық үшін тынбай еңбек етті. Күндіз отырмай, түнде ұйықтамай, қызыл қанын төгіп, мемлекетті нығайтты. Жалаңаш, аш халықты киіндіріп, тойдырды. Дұшпандарды бағындырып, елдің айбынын асырды.
11-бөлім. Күлтегіннің ерлік жолы және ірі шайқастар
Күлтегін он алты жасында Табғаш әскерімен шайқасып, оларды талқандады. Жиырма бір жасында ол жаудың мықты қолбасшысымен бетпе-бет келді.
Бұл ұрыста Күлтегін астындағы бірнеше атынан айырылса да, жауды жеңді. Кейін Йер Байырқы еліне қарсы аттанып, олардың басшысын қашуға мәжбүр етті.
Отыз жасында ол қыс ортасында тау асып, Қырғыз еліне тұтқиылдан шабуыл жасады. Қар кешіп, қиындықпен жеткен әскер жауды ұйқыда басты. Бұл шайқаста Күлтегін Ақ Айғырды мініп, ерен ерлік көрсетті. Түргештермен болған ұрыс та өте ауыр болды.
Жандарын алып, Жанымызды беріп соғыстық.
Аппақ қарға Қызыл қанымызды төгіп,
Барымызды салып алыстық.
Ырғап соққан найзамыз
Сауыттарын Киіздей тесті.
Сілтеген қылышымыз
Мойындарын Мүйіздей кесті.
Осы шайқаста Күлтегін Башғұ Боз атпен жау шебін бұзып, жеңіске жетті. Анасының рухы оны қауіптен қорғап жүрді.
Отыз бір жасында ол Алып Шалчы Ақ атымен шайқасты. Тоғыз Оғузбен болған соғыстарда да батырлығын танытты. Бірде ол жауды қуып, көптеген батырларын сұлатты. Ордаға қауіп төнген қиын сәтте, Күлтегін Өгсіз атына мініп, жалғыз өзі жауға қарсы шауып, орданы қорғап қалды.
12-бөлім. Күлтегіннің еңбегін бағалауға шақыру
«Күлтегін болмаса, бәрің қырылып, тірі қалғаның құл мен күң болар едіңдер» деп, оның еңбегі ескертілді.
13-бөлім. Күлтегіннің қазасы және Білге қағанның қайғысы
Күлтегін қой жылы дүниеден өтті. Қаған інісінен айырылып, қатты қайғырды. Оның көрер көзі көрместей, білер білігі білместей болды. Ел-жұрт күңіреніп, аза тұтты.
14-бөлім. Әлем билеушілерінің көңіл айтуы
Қаралы хабар тарағанда, жан-жақтан елшілер ағылды. Қытай, Тибет, Соғды билеушілерінің өкілдері келіп, қайғыға ортақтасты. Олар алтын-күміс сыйлықтарын әкеліп, жоқтау айтты.
15-бөлім. Күлтегінді ақтық сапарға шығару және ескерткіш орнату
Батырдың сүйегі қараша айында жерленді. Кейін оған арнап үлкен ескерткіш орнатылып, тасқа өсиет сөздер қашалды.