Зілді бұйрық (Жабаев)
Бөлімдерге бөлу шартты.
Зілді бұйрық және халықтың қайғысы
Верныйден жандаралдар қатаң бұйрық жариялады. Бұйрықтың мазмұны өте қатал болды — отыз бір жастан он тоғыз жасқа дейінгі жігіттерді әскерге алу туралы. Бұл суық хабар бүкіл халықты дүрліктірді, ел қайғыға батты.
«Верныйден» жандаралдар бұйрық қылды,
Құйрығы бұйрығының тіпті зілді.
«Отыз бір - он тоғызды алад» деген
Суық хабар халықты бұлқындырды.
Жылады сорлы халық, малын айтып...
Сорлы халық жылап, малын айтты. Адамдар баласы қолдан шығып кетсе, қайтып келмейтінін түсінді. Ел еңіреп, егіледі, қайғының күні-түні күйін тартты. Верныйдың қаласына қадам баспай, кемпір мен шал баласына жылап жатты. Халықтың жүректегі жарасына ешбір ем табылмады.
Приставтың талабы және халықтың қарсылығы
Орыс әкімшілігінің өкілі келіп, бала сұрады. Ел бермейміз деп қойдай шулап жатты.
Әке-шеше тайсалмай сұлап жатты, қырсаң да баламызды бермейміз деп айтты. Пристав ашуланып, аламыз деп қатты сөйледі. Жігіттер батыл тұрды, бармаймыз, қаламыз деп жауап берді. Олар егер бұл түрін өзгертпесе, басына бір ойранды саламыз деп қорқытты.
Ел-ел болып жиылды, әрбір сайға кеп жиналды. Әлеумет сеңдей болып соғылып толқындады, бір сая бола ма деп шыбын жанға қарады. Бозбалалар бір кезеңге, Қарғалы деген тасқын өзенге жиналды. Пристав кетті, еріксіз аламын, көресің бұл істі кезегінде деп айтып кетті.
Әскерлердің шабуылы және тұтқындау
Пристав барлығын жаттап алды, басшыларын қағазға хаттап алды. Ол елге солдаттарын аттандырып, басты-басты кісіні саптап алды. Күн ыстық, қайнап тұрған сарша тамыз еді. Жанында қан, малында қалмаңыз деген сөз айтылды. Оразаның күні еді сол уақытта, бұл күнде оразаны не қыламыз деген сұрақ туды.
Қарғалының суында ауыз ашты, бір пәлекет халыққа душарласты. Басшылары кеткен соң, тағат алмай, жиылған жұрт дағдарып, жанталасты. Келді де, жақсыны айдап алып кетті, боздақтардың көзі жайнап барады. Күн ыстық, қайнап тұрған сарша тамыз, абақтыға соры қайнап жөнелді.
Абақтыдағы қамау және басшылардың өлімі
Жақсыдан жақсы қоймай, санап алды. Қырғыз бен қазақ абақтыға қамалды. Сырттағы ел не болғанын білмеді, қамалғандар тірідей азап тартты. Абақтыға қамалған көп адам шулайды, сырттағы жұрт біз енді қайтеміз деп сұрады.
Жоғары лауазымды өкіл жауапқа алды, жайлауда ту көтеріп шапқан кім деп сұрады.
Ешқайсысы айтпаған соң, айғай сап кеп, өзі айтты жандаралдың Бекболат деп. Бекболат бола қалса ту көтерген, бұйрық қылды дараға асып, тарт деп.
Қалиқұлды бірге жазды дарасына, Байбосын қоса кетті арасында.
Абақтыда қалғандар естен танды, көзінің қарасына қамшы тиіп кетті. Байғұстарды арбаға сап әкетті. Иманыңды айтатын молдаңды тап, үндеріңді шығарма, өңкей надан, мұнан былай сөйлеме, аузыңды жап деген қатал сөздер айтылды.
Ботпайдың құтқару әрекеттері
Самсыны қамап алған екен Ботпай, оларды жігітімен кетті сабап. Тұтқындарды босатып ала алмады, бір пәлеге екінші пәле жамап қалды.
Пристав та Самсыға барған екен, мешітін қамап алған екен. Діни көсем жанына ара тұрды, бір болыс ел жиналып барған екен.
Ала алмай күні бойы әлек болды, Жәнібек приставқа себеп болды. Ертеңінде құтылып, Ұзынағашқа паңдатып келе жатты қара жолды. Бөлек-бөлек топтанып, шоқтай болып, бай көпесті өлтірді Ботпай болып. Қолына онан басқа түк түспеді, кезсе де бұл маңайды әбден шолып. Ақыры ұлыққа түк қыла алмастан, не боларын бұл істің біле алмастан, күш жинамай, қарусыз ұрыс қылып, бозбаланы бітірді кек алмастан.
Шайқастар және бостандық үшін күрестің трагедиясы
Шиенде әскерлермен ұрыс болды, сол ұрыста топ басы өлді.
Саттар өлді, ел қашты деген хабар ел-елдерге жайылды оң мен солды. Шұбырып тауға қарап ел жөнелді, не боларын соңының кім біледі. Тауға шығып өрмелеп, тасқа бұғып, елдің бәрі жанынан түңілді енді. Ертеңінде ел-елге әскер барды, шапшаң түсіп, келсін деп хабар салды. Қашқандарды атады дегеннен соң, таудағылар кірер жер таба алмады. Аттандық ұлығының қонысына, елді сорған борсықтай болысына. Көп ерлер қаза тапты жауға аттанып, көксеген азаттықтың соғысында.