Жаяу сүйреген шана (Әбдіқадыров)
Бөлімдердің атаулары редакциялық.
Мұқанның күші және шөпті тиеу
Мұқан деген жігіт өзінің керемет күшімен танымал болды. Ол қарағайды қамыстай қаусатып, қолымен тартып құлатқан, талай ауыр жүкті жалғыз тиеген еді. Оның бұл ерлігі аңызға айналып, ел арасында айтылып жүрді. Мұқан Челябинск, Қазан, Уфа, Самарға бірнеше рет барып қайтты. Бойы өсіп, буыны қатая түсіп, он сегіз жасында жігіт болды.
Қыс ортасы ауып, февраль айының ішінде үстіне-үсті төпелеп қар жауып, Қызылжар қатты суытты. Масликовтың үйіне отын да, шөп те шақ келмеді. Ауыр жұмыс қайда болса, Мұқанды сонда жұмсау әдетке айналған еді.
Айдың аяғына таман ішкі Ресейге кеткен көліктер келіп, қаладан жиырма шақырым жердегі шөпке Мұқанның қасына төрт шана қосып, бес көлік жіберді. Масликовтың үй үшіне Мұқанның ауыр мінезі, тіл алғыштығы, тәртіптілігі қатты ұнаған еді. Ол қандай жұмыс тапсырылса да орындап келуіне әбден сенді. Сондықтан қожайын оған шөпті тез жеткізуге тырысуды тапсырды. Масликовтың үй ішілері Мұқан деуді қиын көріп, оны «Митька» деп атап кетті. Қожайын жолдан келген аттардың тілін тістеп аш тұрғанын айтып, шөпті алдымен тиеп алып, тез келуін бұйырды. Мұқан тіл алғыш болғандықтан жарайды деп жауап берді.
Түн ортасы ауа жүріп кеткен шөпшілер қар басқан соқпақпен жүру ауыр болып, аттарын болдыртып, әрең деп түсте шөпке жетті. Мұқан жақсы деген екі атты таңдап жексе де, ауыр жол аттарын болдыртып тастады. Аяз сорып, әлсіреп келген жігіттер төбе болып қар басқан шөпті көріп үрейлері ұшты. Оның қарын аршу үшін бір күн айналу керек сияқты еді.
Жолдастары қарды қай жағынан аршып, шөпті қалай тиеу керегін кеңесіп, әр түрлі тәсілдерін айтып, көп тұруға айналды. Тоңып, жақ жүні үрпиген біреуі сүлделерінің сүйретіліп шөбіне әзер жеткенін, енді мұны аршып алу азабы шөппен бірге сүйектерін шанаға саларын айтты.
Шақ денелі сары жігіт Масликовтың бір сом сексен тиынын сол сүйек үшін бергенін шөптің басына келгенде білдің бе деп сұрады. Тағы біреуі үйінді қардың ойпаттау жері екенін айтып, шөптің түбіне шейін шана сыйғандай етіп қарын алсақ, төбесін басқан қарды кейін көреміз деп, үйілген шөпті айнала басып, төбе болып кеткен қарды төбесіне шығып көріп жүрді.
Оған дәтi шыдамаған Мұқан боран үрiп... шөптiң шетi көрiнiп тұрған бiр бұрышына келдi де жiгiнiң арасына бастырықты ырғап-ырғап сүңгiтiп жiберiп, иығы-мен көтерiп тастады.
Шөп-шөбімен үйілген қар жел аударған түндіктей төңкеріліп түсті. Қалай ашып алудың амалын таппай, есі шығып тұрған жолдастары таңданды. Мұқан жауап қайырмады. Бастырықты тағы бір сұғып екінші көтеріп тастағанда, үйілген шөптің жартысы ашылып қалды. Бір айыр шөпті аттарының алдына апарып салды да, шанасын доғарып сүйреткен бойы жақындатып әкеп шөпті тиеп берді.
Жолдастары көмбе қарда атты қалай жекпексің, батып кетеді ғой деді. Мұқан оны өлшеп, ой тауысуға уақытының жоқ екенін айтты. Қожайын шөпті тез жеткізуін айтты, осыдан басқа оған түктің керегі жоқ деді. Жолдастары күртік қар атты көтере алмайды деп тұрғанын қайталады. Мұқан атты көтермесе өзін көтереді, атқа шейін сүйреп баруға мұршасы келеді деп жауап берді. Жолдастары нан жеп, әл жинап, сонан кейін қалай тиеп алуды ойласармыз, әйтеуір бала төбесін ашып, азапты жеңілдетті ғой деді. Суынған бойларын жылытқалы, беттерін уқалап, қолын қолына соғып, жүгіріп жүрген жігіттер нандарын жеп болғанша, Мұқан шөпті таудай етіп тиеп болып, бастырығын тартып, жетегінен ұстап, ит шанадай сүйретіп, аттарының қастарына апарып қойды да, ол да нанын жеді.
Боранда аттың өлімі және шананы жалғыз сүйреу
Мұқан атын жегіп, жеті-сегіз шақырымдай шыққанда, қарсы алдынан боран соға бастады. Үйе тиелген шөпке қарсы соққан қарлы жел шөп арасын көтеріп, өңменінен итергендей тіреп, аттың аяғын қия басқызбады. Аттардың жүргенінен тұрғаны көбейді. Күн батып, дүлей қараңғы түн басталды. Мұқан шананы сүйрелеп, атқа көмектесті. Айыр шаншып артынан да итеріп көрді.
Мұқан шананы сүйрелеп, атқа көмектестi... Шекеден аққан терi өңiрiне тамып, түйiр-түйiр мұз болып қатып жатты. Қалаға жетi шақырым қал-ғанда бiр ат аяғын басуға мұршасы келмей, төрт аяқтап тұрып алды.
Ыза кернеген шөпші айырын шананың артына көмейлете шаншып қойды да, үріндік қарға көміліп тұрған шананы итеріп кеп жіберді. Жүре алмай тұрған ортаға жеккен ат жетек сынып, бүктелген бойынша шананың астына шалқасынан түсті. Жанына жеккен ат қайрылып сыртқа шығып кетті. Мұқан шананы кейін итеріп, астындағы атты босатқанша ол өліп кеткен еді.
Шөпші біраз демін алып отырды да, өлген аттың қолдауынан божыны екі қабаттап өткізіп алып кеудесін көтеріп, шөптің бастырығынан байлады да, басы көтеріліп салбырап тұрған бөксесін иығына салып тұрып, шананың үстіне лақтырып жіберді. Өзі бел көтергіш қайысты шанаға байлап, қалған атқа пар болып шөпті сүйреп, қаланың шетіне шейін алып келді. Қалаға кірген соң, ол ат та аяғын басудан қалды. Оны шананың артына байлай салып, өзі жүкті сүйрей берді.
Ел тұрып, қорасының айналасын күрей бастағанда, адам сүйреткен дәу шана шөп, бiр атты үстiне салып, бiр атты артына байлап, Масликовтың қорасына кiрдi.
Бұл алып күштің кім екенін білу үшін қала адамы топ-тобымен шананың артынан ерген еді. Төбедей болып шөп үйілген шана қораға атсыз кіргенде, Масликовтың үй ішілері, жалшы жігіттері үрейлене далаға шығысты. Байдың жан даусы шықты, ат қайда деп сұрады. Мұқан жоқ деген атың шананың үстінде, бар атың шөптің артында байлаулы, қожайын, далада қалған ешнәрсең жоқ деді.
Қожайын өлген атты көріп, городовойды шақырып, акт жасасын деді.
Екі городовой келіп, шананы шөп, атымен полицмейстерге алып баруды бұйырды. Үсті-басы термен буланып, аппақ қырау басқан Мұқан үстіндегі өлген атымен шананы сүйретіп полицмейстердің қорасына кетті.