Бір кем дүние (Мұртаза)
Қысқаша мазмұны
Қазақстан, XX ғасырдың екінші жартысы. Баяндаушы Шерхан Мұртаза отбасылық естеліктерін, тарихи оқиғаларды, қазақ халқының өткені мен бүгінгі мәселелерін баяндайды.
Ол аталас ағасы, Қаратау қойнындағы бай мен дуана аңызын айтады. 1937 жылы баяндаушының әкесі «халық жауы» ретінде ұсталады. НКВД үйге тінту жасайды. Бес жасар бала бәрін есінде сақтайды.
Тұрар Рысқұлов Сталиннің тізімімен қамалып, азапталып атылады. Қызы алпыс жылдан кейін әкесінің моласын тауып алмайды. Алашорда көсемі 1910 жылы қазақ даласының шөлге айналатынын болжаған, бірақ ол да атылады.
Баяндаушы сексен төрт жастағы жазушымен жиі кездесіп, оның жастайынан темекі тартқанын естиді. Досымен хат жазысып, ол хаттар кітап болып шығады.
Парламентте генерал қазақша сөйлегенде зал тыңдамай, орысшаға көшкенде тып-тыныш болады. Депутаттардың тоқсан пайызы қазақ тіліне қарсы дауыс береді.
Қазақстанда 15 миллион халықтың 8 миллионы ғана қазақ. Бала туу мөлшері төмен, баяндаушы бұл мәселені Парламент пен Президенттің шешуін талап етеді.
1944 жылғы аштық кезінде баяндаушы қарындасын жетектеп нан сұрауға барады, бірақ бастық оларды қуып жібереді. Анасы соғыс жылдарында балаларын әрең асырайды.
Баяндаушы өмір мен уақыт туралы терең ойға батады:
Адамдар: «Уақыт өтіп барады», – деп өкінеді. Шынында өтіп бара жатқан уақыт емес, өмір өтіп барады. Ал уақыттың басы да жоқ, аяғы да жоқ... Уақыт – мәңгілік. Мәңгілік басталмайды да, аяқталмайды да.
Ол адамдардың өз ана тілін менсінбеуіне, жемқорлыққа, жер сатуға наразылығын білдіріп, болашақ ұрпақ үшін алаңдайды.
Толық мазмұны
Тарауларға бөлу редакциялық.
Отбасылық естеліктер және халықтық даналық
Баяндаушы өзінің аталас ағасы майдангер Мақанбет Дембайұлы туралы әңгіме айтты. Мақанбет Роза деген татар қызына үйленіп, тоғыз бала тапқан еді. Абысындары Розияға тағы біреуін тауып, «Батыр Ана» атанып алуды ұсынған болатын. Розия оларға: «Құдай берсе, тастамаймыз, бермесе қақсамаймыз» деп жауап берген еді. Алайда Алла Тағала Розияны ертерек алып кетті. Абайсызда тағы біреуін туып қоя ма деп асықты ма, кім білсін.
Қасиетті Қаратаудың қойнында Қарағай деген байдың тоқсан тоғыз жирен қасқа тұлпарлары болған екен. Бай сол жирен қасқалар жүзге жетсе екен деп армандаған. Бірақ Құдайдың құдіреті, биелері қайтып жирен қасқа құлын тумай қойыпты. Бір күні бай ауылына ел кезген дуана келді. Қараса, астындағы аты жирен қасқа! Бай жігіттерін жұмсап, дуананың атын тартып алды. Дуана жай дуана емес, қызыр шалған әулие кісі екен. Ол таудан арқырап аққан асау өзенді бөгеп тастап, жирен қасқамен өрге шапшып, бай ауылын қарғап кетіпті. Бай дәулеттен айрылып, қайтып мал-мүлік құтаймай қойыпты.
Тарихи тұлғалар және олардың тағдыры
Наполеон І өзі туралы: «Құдай қанша жасаса, менің есімім де сонша жасайды» деп айтқан екен. Ол Жозефина деген жесір әйелге үйленіп, оның өгей баласы Евгенийді бір мемлекетке патша қылып жіберген болатын. Өгей бала Наполеонға: «Әке, мені қоластымдағылар тегіс жақсы көреді» деп хат жазыпты. Наполеон оған: «Е, балақай, онда патшалығыңның жолы болмаған екен» деп жауап берген. Ақыры Бонапарт Ватерлоо деген жерде ағылшындардан күйрей жеңіліп, қолға түсіп, Қасиетті Елена атты аралда тұтқында тұрып, рак ауруына ұшыраған. Сонда ол: «Рак – менің ішіме түсіп кеткен Ватерлоо» деп айтқан екен.
Салауат Жолай баласы – башқұрт халқының батыры, Пугачев көтерілісінің бас сардары болған. Патша әскерін ойсырата қырған Салауатты өлім жазасына кесуге көзі қимай, әйел патша оны Балтық теңізіндегі Палдиск деген аралға айдатып жіберген. Сол аралда Салауат өле-өлгенше тас тасып, шведтердің шабуылынан сақтайтын қамал соқты. Ақын Салауат туған жерін, Орал тауын, Ақ Еділін аңсап көптеген жырлар шығарған. Башқұрт елі оның жырларын осы күнге дейін сүйіп айтады.
Кеңес дәуіріндегі қуғын-сүргін және трагедиялар
Баяндаушының әкесі Мұртаза 1937 жылы «халық жауы» ретінде ұсталған болатын. Бұл желтоқсан айы еді. НКВД үйге тінту жасады. Баяндаушы сол кезде бес жасар бала еді. Бәрі оның есінде қалған. Тінткенде бәлендей байлық табылған жоқ. Тек бір милиционер төрде ілулі тұрған жайнамазды жазып көрді де: «Е, мынау шұлғау болуға жақсы екен. Аяғым тоңып жүр еді» деп, Алланың аты жазылған жайнамазды бүктеп-бүктеп, қойнына тыға салды.
1937 жылы «халық жауы» деп ұсталып, атылған, айдалған, асылғандардың бәрi кейiн ақталды. Бiрақ жазықсыз жапа шеккендер қайта тiрiлген жоқ. Бiр кем ғана дүние ме екен? Орны толмас орасан обал дүние.
Сталиннің тізімі бойынша Тұрар Рысқұлов тұтқындалып, қол-аяғына кісен салынып, Кисловодскіде демалып жатқан жерінен Мәскеуге, Лубянка түрмесіне жеткізілді. Жендеттер бір сәт ұйқы бермей, ұдайы ұрып-соғып, қабырғасын сындырып, әп-әдемі бұйра шашын жұлып, тозақтан жаман азаптап, ақыры атып тастап, Мәскеу түбіндегі Бутово деген деревняға апарып, көміп еді. Арада алпыс жыл өткеннен соң үлкен қызы Сәуле Бутовоға барып, әкесінің моласын іздеп-іздеп таппай қайтты.
Әлихан Бөкейхан – Алашорда көсемі болған. 1910 жылдың өзінде Петроградта басылып шыққан «Қазақтар» деген еңбегінде ол былай деген: «Крестьяндарды қазақ даласына үйіп-төгіп қоныстандыра берсе, тың жердің түгел жыртылары хақ. Ал қазақ даласы тыңынан айрылған соң, тұлдырсыз бедеу қалады да, егін өспейтін болады... Қазақ даласының тамаша шүйгін жайылымдарының топырағы көкке ұшқан соң, дала шөлге айналады». Арада елу жыл өткеннен кейін орыс жазушысы Чивилихин «Земля в беде» деген шығармасында Әлихан Бөкейханның көріпкелдігін растап берді. Сөйткен көсем Әлихан Бөкейханды Сталин жауыздары атып тастады.
Жазушылар мен өнер қайраткерлерінің өмірі
Баяндаушы Ғабит Мүсірепов деген жазушымен жиі кездесіп отырған. Ғабең Алматыдағы Қонаев ескерткішінің айналасындағы скамейкада демалып отыратын. Кейде баяндаушы оның қасына барып отырған. Ғабең «Космос» деген сигаретті тұтата бастайтын. Баяндаушы оған бұл темекіні қай уақыттан бастағанын сұраған. Ғабең: «Сірә, 18 жастан» деп жауап берген. Бір қыз оған моншақтап, кестелеген кисет тігіп сыйлаған екен. Кисетті қалтаға бос салып жүрмейсің. Саратов махоркасын толтырып, жұқа шылым қағаз сатып алып, соған орап, «козья ножка» жасап тартамын деп айтқан. Ғабең сол кезде 84 жаста еді. Ал темекіні 18 жаста бастаса, шынында да «ескі дос» болған. Бір жылдан кейін, 85-те қайтты.
Баяндаушы Камал деген досымен хат жазысып отырған. Олар екеуі бір-бірімен ұдайы да жақсылық тілеушi еді. Елдің, қазақтың арманы мен аңсарын айтып, сол хаттар «Егемен Қазақстан» атты аға газетте жарияланып жатушы еді. Екеумiз бiр-бiрiмiзге жазған осы хаттар кейiн «Елiм, саған айтам, Елбасы, сен де тыңда!» деген атпен кiтап болып шығып, сол кiтап халықаралық абыройлы сыйлыққа ие болып еді. Камал өмірден жарқ етіп, лезде өтіп кетті.
Амангелді Сембин туралы баяндаушы былай жазған: «Кезінде сондай бір әнші болған, сондай бір жұлдыз жарқырап туған. Сол жұлдызды жабылып жүріп өшіргенбіз». Баяндаушы Амангелді Сембинді Алматыдағы Опера және балет театрында «Қыз Жібек» спектаклінде көрген. Сол спектакльде Сембин Төлеген рөлін ойнады. Төлеген болып ойнаған басқа мықтыларды мансұқтағысы келмейді. Қанабек Байсейітов, әрине, классик! Бірақ ол кейін-кейін жуан тартып, егде болған кісі еді. Ал мына Төлеген ғасырлардың тіріліп келген, әлі өлмеген, Бекежан жауыздың қанды қанжары да жүрегіне дарымаған, өмірдегі Төлегеннің дәл өзі сияқты еді-ақ.
Қазақ тілі мен мәдениетті сақтау мәселелері
Парламенттің Мәжіліс палатасында Қорғаныс министрі, келбеті келіскен генерал Мұхтар Алтынбаев мінбеге көтерілді. Қазақша сөйлей бастады. Бұл өзі әдейі жоспарланған кездесу. Сөйте тұра, зал гу-гу. Екеу-екеу, топ-топ болып сөйлесіп отырған депутаттар. Ары-бері, ерсілі-қарсылы жүргендер де бар. Генерал зал тынышталар ма екен деп біраз үнсіз тұрып еді, гу-гу тыйылмады. Сонда генерал: «Ал ендеше, мен орысша да сөйлей аламын» деп орысшаға көшіп еді, зал құлаққа ұрған танадай тынды да қалды. Осының бәрін өз көзімен көріп, өз құлағымен естіген баяндаушы өкініштен өртеніп кете жаздағаны есінде.
Өз ана тілін менсінбейтіндер – өз ұлтын үш рет өлтіргендер... Ол философ Гегель қазір тірі болса, біздің... билік басында отырғандардың хал-жағдайын білсе, әлгі айтқаны – айтқан ба!.. Не дерін білмей қалар еді-ау.
Парламентте, Сенаты бар, Мәжілісі бар, дауысқа салғанда тоқсан пайызға жуығы қазақ тіліне қарсы дауыс берді. Ал дәл осы Парламент қазақ тілін мемлекеттік тіл деп шешім қабылдаған болатын. Депутаттардың басым көпшілігі кешегі өз шешіміне қарсы шыққаны қалай? Ұлттық қасиет, ұлттық намыс өлген ғой. Міне, бұл нағыз қасірет!
Отарлау саясаты және оның салдары
Патшалар заманынан бастап қазақтарды өз жерінен бірте-бірте ығыстырып, шұрайлы жерлерді иемдене беруге құмарлықтың сыры неде? Мұны 1907 жылы ІІ Думаның депутаты Марков деген ашықтан ашық былай деп жайып салды: «Киргизы (қазақтар дегені) потомки орд Чингизхана и Тамерлана и что с ними надо поступать так, как поступали с краснокожими в Америке». Жағына жылан жұмыртқалағыр Марковтың айтқаны келе жаздап барып, қазақтарға Алла жар болып, әйтеуір, мемлекеттілігін сақтап қалды.
Хрущевтің дәурені еді. Қазақстанды қақ бөліп, солтүстігін «Целинный край» деп атады. Бір күні Қасым Тәукенов деген азамат аэропортқа келе жатып, жол бойында қисайыңқырап тұрған бағанды көреді. Қараса, «Кокчетав» деген жазуы бар. Қасекем шоферге: «Тоқта!» дейді дағы, машинадан түсіп барып, әлгі бағанды ырғап-ырғап суырып алып, лақтырып тастайды. Бұл әрекет үлкен бастықтарға жетеді. Қасым Тәукенов қызметінен босатылады. Оның бюрода айтқан түсіндірмесі бойынша: «Кокчетав» емес, «Көкшетау» болып жазылуы керек екен.
Қазіргі заманғы әлеуметтік және саяси мәселелер
Баяндаушы Президентке: «Бабаларымыз жүздеген жылдар бойы қызғыштай қорғап, ұрпағым үшін деп сақтап келген жерді сату қалай болады?» деп сұраған. Президент оған: «Сатсақ, ол жерді біреу қабына салып, топырақты арқалап кетпейді ғой. Жер қалады!» деп жауап берген. Ақыры Жерді сату туралы Заң шықты. Байлар байи түсті.
Елде қылмыстың көбеюіне жоғары-төменді жемқорлар, парақорлар кінәлі. Олар қарапайым адамдардың несібесін озбырлықпен жеп қойғандықтан, адал азаматтар амалсыз түрлі қылмысқа барады. Бір қылмыс келесі қылмысты тудырады. Заң әділ болса жақсы. Бірақ көбінесе сол заң арбаның оқтығы сияқты. Қалай бұрсаң, солай кетеді. Ал атадан қалған әдет-ғұрып бұзылмас. Тәуке ханның тұсында туған «Жеті жарғы» сондай. Жетеу-ақ. Ал Парламент шығарып жатқан заңдардың санына жете алмайсың. Саны бар да, салмағы жоқ.
Ұлттық кеңес жиналысында білім тұжырымдамасын талқылау болды. Баяндаушы: «Байқоңыр қорлығы. Байқоңыр намысы деген ұғым туды. Унизительный и оскорбительный Байқоңыр. Байқоңырды өзiмiз игере алмайды екенбiз, тетiгiн, техникасын бiлмейдi екенбiз. Бұған бiлiмiмiз жетпейдi екен. Ауыл мектебi. Бастауыш мектеп. Тұғыртасы мықты болса, үй құламайды. Бастауыш мектепте тұғыртас жоқ. Бар бәле содан. Мұғалiм қайыршы. Одан бедел бола ма? Қаржы жоқ дейдi. Қазақстан қайыршы болатындай сорлы емес. Оны сондай болуға мәжбүр еттi. Ұлы ұрлық дәуiрi» деп сөйледі.
Демография және ұлттық болашақ
Қазақ республикасындағы қазіргі таңда ең зәру мәселелердің ең біріншісі демография деп мойындаған жөн. Ұлан-байтақ Қазақстанда небәрі 15 миллион халық тұрады. Оның 8 миллионы қазақтар деп жүрміз. Халқымыздың өсімі тым төмен. Бала туу мөлшері осылай кете берсе, алдағы 10-20 жылда қазақ саны кеми бермек. Бір кезде қазақ ауылында әр отбасында 10-12 бала тапқан «Алтын алқалы» аналар көп болды. Қазір ондай оң тізімдер көрінбей кетіпті.
Ел болу үшін, ұлт болу үшін, ұлы болу үшін ә дегенде бесігіңді түзе... Арша бесікке құт құйылады. Шіркін, сол арша бесікке бөленетін нәресте көп болса ғой. Әй, бірақ аз ғой. Бір кем дүние.
Қазір әйелдер зейнетке 58 жаста шығады. Ол қай уақытта бала туып, қай уақытта оны өсіріп, тәрбиелей алады? Ендеше 4-5 бала тапқан ананы еңбектен босатып, зейнетақысын берекелі етіп төлеу керек. Әр балаға жарытып жәрдемақы беру қажет. Бұл өте жауапты, тағдыршеш проблеманы Парламент, Президент мықтап қолға алсын.
Соғыс уақытындағы естеліктер
1944 жыл. Көктем. Өте ауыр болды. Қыстан сирағымыз сіңірімізге ілініп, әрең шықтық. Қылтиып жаңа шыққан көкті жұлып жедік. Айша анамыз: «Күн күркіремей жуа жұлып жемеңдер, уы бар» дейді. Бір күні баяндаушы қарындасы Құрмаштың қолынан жетектеп, екінші ауылдағы Қайырқұлдың үйіне барды. Бір үзім нан, бір уыс талқан берер ме екен деп. Қайырқұл бастық: «Кет, айда!» деп қуып жіберді. Баяндаушының жұдырығы томпаяды. Бұл не екен деп қарасам, тас екен. Қайырқұл ас орнына тас салып жіберген бе? Аң-таң болып тұрып, әлгі тасты Қайырқұлдың үйіне қарай құлаштап тұрып лақтырып жіберді.
Жолболды деген кісі өтті дүниеден. Баяндаушы Шанышқылы ауылынан жаяу келе жатқанда, артынан атты біреу қуып жетті. Жолболды атам екен. Ол баяндаушыға Күнікей апа туралы айтты. Күнікей бүкіл ауылды асырады ғой. Бердімбет баба қайтыс болғаннан соң бүкіл мал мүлік Күнікей апаның қолында қалды. Жарықтық, «бай бәйбіше» атанды. Малы жоқтың алдына мал салды. Қатыны жоққа қалың малын төлеп, қатын алып берді. Ауылға жеткенде Жолболды баяндаушыны аттан түсіріп, көйлегінің етегіне қоржынынан бір тостаған жасымық салып берді.
Табиғат және жануарлар әлемі
Таңертең балконға бір уыс тары шашып тастап, іш жақтан қарап тұрды. Әуелі бір шымшық келіп қонды да, тарыларды абайлап шұқып көрді. Көрді де, шыр-пыр болып шықылықтап, өзінің туыстарын шақыра бастады. Балкон лезде шымшықтарға толып кетті. «Өле жегенше, бөле же» деген осы. Ал айталық, адамдардан әлдекім бір сандық алтын тауып алса, шымшық сияқты өз жақындарын айқайлап шақырып алып, бөлісер ме еді?
Тумай жатып, жарық дүниеге келмей жатып, ажал аранына түсетінін Жаратқанның берген түйсігі арқылы сезетін балақайлар сол сезім жетектеп, дереу теңізге жетуге асығады. Теңізге жеткені – жетті, жетпегені...
Философиялық ойлар және өмірлік даналық
Ей, жарандар, мен дүниенiң жартысын жаулап, алтыннан тау тұрғызсам да, о дүниеге ештеңе алып бара жатқан жоқпын... Қайран дүние, тiршiлiкте кiм тойған... Адамның ашқарақ көзi топыраққа ғана тояды.
Самайға ақ кіріп еді, мұрт та ағара бастады. Ұялған ұрыдай болып қастың бір талы да ағарыпты. Сөйте-сөйте... Сүйек те ағарады-ау... Несіне тырбаңдаймыз. Бәрі де өтеді. Өтпейтін тек уақыт қана. Адамдар: «Уақыт өтіп барады» деп өкінеді. Шынында өтіп бара жатқан уақыт емес, өмір өтіп барады. Ал уақыттың басы да жоқ, аяғы да жоқ. Уақытты жылға, айға, сағатқа, минөтке, секөнтке, ғасырға бөліп жүрген адамдар ғой. Уақыт – мәңгілік. Мәңгілік басталмайды да, аяқталмайды да.
Адам жанын тат басса, оны тек кітап кетіре алады. Әрине, асыл кітап, адал кітап... Кітап – ғажайып қазына. Кітап – өмірсерік. Кітапты сүймеген Құдайды да сүймейді. Бір кем дүние.
Жемқорлық, әділетсіздік және билік
Жаңғақ ағашын әдетте қарт кісілер тігеді. Жастар отырғызбайды. Ырым солай. Жаңғақ ағашын отырғызып жатқан қарт кісіден біреу: «Оу, оны несіне отырғызасыз? Енді елу жылдан кейін жеміс береді екен. Оны бәрібір сіз жемейсіз ғой» депті. Қария кісінің жауабы: «Бұдан жүз жыл бұрын өткендер тігіп кеткен жаңғақтың жемісін жеп жүрмін ғой. Енді елу жылдан кейін немере, шөберелеріме керек емес пе?!» деген екен. Ал енді жаңғақтың қабығы қатты, дәнегі тәтті ғой. Кейбіреулер немере, шөберелері тұрмақ, жалғыз-жарым баладан басқа ұрпақ көрмейді. Онда болашақ бар ма?
Дүние жаралғалы бері Ай Күнге жете алмай келеді. Олар о басында ерлі-зайыпты екен, екеуінен жұлдыздар туған. Әзәзіл ажыратқан. Бір-біріне шын ғашық болып, қосыла алмау дүниедегі кемдіктің ең ұлысы.