Бір атаның балалары (Мағауин)
Қысқаша мазмұны
Қазақстандағы шағын колхоз ауылы, Ұлы Отан соғысы жылдары. Колхоз басқармасы ауылға балалар үйінен алты жетім бала әкеліп, оларды соғыста жақынынан айырылған отбасыларға үлестірді. Ағайынды екі қазақ баласын бөлек үйлерге берді. Неміс баласы Зигфридті Ахмет деген қарт алды.
Ахмет баланы мұсылманша рәсіммен өз отбасына қосып, той жасады. Бала Зекен атанып, ауыл балаларымен тез араласты. Неміс баласын жек көретін колхоз есепшісі оны малды егінге әдейі түсірді деп айыптады. Қартты ұлт араздығын қоздырды деп ұстап әкетті, бірақ кейін босатты. Баланың әкесі фашистермен соғысып қаза тапқан командир екені анықталды. Зигфрид немістер тұратын колхозға ауыстырылғанда, Ахмет отбасымен бірге көшіп кетті.
Ағайынды екі бала бір-бірін қатты сағынды. Соғыс біткен соң ағасы туған әкесі тірі деп сеніп, қыста інісімен бірге Алматыға жаяу аттанды. Жолда боран басталып, балалар адасып кетті. Оларды тоғыз күннен кейін фермадан небәрі үш жүз қадам жерден тапты.
Сыңар пимасы бір жақта, малақайы бір жақта. <...> Ертай көкке қарап тізерлеп отыр екен. Ағасының жалаңаш басын тас қып құшақтап алған. Сол құшақтап отырған күйі қатып қапты.
Саңырау-мылқау Яковты жесір әйел асырап алды.
Асырап алған анасы мен оны паналатқан қойшы қарт қайтыс болған соң, бала өз күнін өзі көрді. Ол қойшының тегін алып, Жақып Көбегенов атанды, кейін балалар үйінен бірге келген қызға үйленіп, ауылда қалды.
Жылдар өткен соң ауылға келген журналист ағайындылардың туған әкесі әлі ұлдарын күтетінін білді, бірақ оған шындықты айтпады. Зигфрид ескі жараны қозғамауды өтінгендіктен, журналист очерк жарияламай, оқиғаны есімдерін өзгертіп, көркем түрде жазды.
Бөлімдер бойынша толық мазмұны
Алғы сөзге, «Бастау» және «Арна» бөлімдеріне тақырыптар редакция тарапынан қосылды.
Автордың алғы сөзі: соғыс жетімдеріне арнау
Автор соғыстан оралмаған жастарды еске алып, жетім қалған балаларға арнау жазды:
Осы шағын дүниені фашизм құрбандарының туып жетім қалған,тумай жарығы өшкен сәбилерінің рухына арнаймын. Өлгендеріне тастаған бір уыс топырағым, тірілерінің жанын жұбатар бір шумақ жырым.
Бастау. Жетім балалардың ауылға әкелінуі және үлестірілуі
Соғыс кезінде Бесоба колхозының басқармасы Тоқажан ауылға алты жетім бала әкелді.
Ол жұмысшы іздеп барғанымен, ауданға жіберілген елу төрт баланың үлкендерін басқа колхоздар алып кеткен еді. Басқарма кішкентайларын таңдап, ауылдастарына оларды шын бауырына басуды тапсырды. Балалар киіз үйден шыққанда, жұрт олардың түр-түсінің әртүрлі екенін көріп тына қалды. Балалардың құжатын есепші Дәуренбек таныстырды.
Алдыңғы қатарда сегіз жасар қазақ баласы Нартай тұрды.
Оның қасында алты жасар інісі Ертай болды.
Жеті жасар татар ұлы мен ұлты нақты анықталмаған алты жасар қыздан кейін тоғыз жасар Яков тұрды.
Есепші оны құжатта орыс деп көрсетілген, шыққан жері белгісіз, сөйлемейтін бала ретінде таныстырды. Ең шетте жеті жасар неміс баласы Зигфрид Вагнер тұрды.
Тоқажан соғысқа кеткен қырық үш азаматтың жиырма төртіне қара қағаз келгенін айтып, ұлынан айырылғандар мен ата-анасыз балалардың бірін-бірі толықтыруын тіледі. Бірінші таңдау Ахмет Бегімбетовке берілді.
Ол ағайынды балаларды ажыратуға қимай, екеуін де құшақтап сүйді. Содан кейін Зигфридтің қолынан ұстады. Дәуренбек неміс баласын алуға қарсы шыққанда, қарт соғыста үш ұлынан айырылғанын айтып, баланы атына отырғызып әкетті. Қалғандарын жұрт кезекпен таңдады. Ертайды бригадир Берден алды.
Нартайды орақшы Тілеубай бауырына басты.
Ағайындылар бір-бірінен айырылмай жылады. Басқарма оларды бірге беру керектігін кеш түсінді. Бірақ асырап алушылардың ешқайсысы баладан бас тартпады, тіпті жанжалдаса жаздады. Үлкендер балалар кейін үйреніп кетеді деп жұбатты. Жұрт көңілсіз тарқасты.
Тармақ 1. Зигфрид Ахметұлы
Ахмет неміс баласын өз отбасына қосу үшін діни рәсімдер жасатты. Әуелі молда шақыртып, кәлима айтқызды. Молда ақысына лақ сұрағанда, оны ашуланып қуып шықты. Кейін қожаны әкеліп, баласын сүндетке отырғызды. Оған қозылы қой бергені айтылды. Қарт жалғыз ісегін сойып, бүкіл ауылды баласының тойына шақырды. Етке көптен тоймаған жұрт түгел жиналды. Дастарқаннан соң әйелдер ән айтып, майдандағы жақындарын еске алды. Әндері бірте-бірте мұңды зарға айналды. Еркектер сыртта шалдарды күрестіріп, көңіл көтеруге тырысты. Тілеубай сойылған малдың терісін алып көкпар бастады. Ағаш аяқты Берден де атқа мініп, жұрт түннің бір уағына дейін шапты. Жаңа үйіндегі жылы төсекте ұйықтаған бала Зекен Ахметұлы Бегімбетов атанды.
Тойлар басылған соң Ахмет қырман басында отырғандарға адамды неміс, орыс, қазақ деп бөлу күнә екенін айтты. Ол үлкен әкесінен естіген дүниенің жаратылуы туралы әңгімені айтып, алғашқы адамдардың ортақ тегін еске салды:
Ол кезде ру аласы, ел таласы болған жоқ. Жұрт тегіс шат-шадыман тұрмыс кешті. Өйткені жер бетін қоныстанған алғашқы адамдардың барлығы бір атаның баласы еді.
Дәуренбек бұл сөзге қарсы шығып, адамдар маймылдан тарағанын алға тартты. Қарт әуелі қалжыңмен жауап беріп, кейін оның айтқанын да жоққа шығармады:
Рас, орыстың ғылымынан құр қалдық, - деді Ахаң салмақпен. - Мүмкін, сен айтқандай, маймылдан тараған шығармыз. Мүмкін, құранда айтылғандай, бәріміз де Адам атаның ұрпағы болармыз.
Ахмет ғылым да бір халықты екіншісінен төмен санамайтын шығар деп, адамның сыртқы түріне емес, жүрегіне, ойына, ниетіне қарауды ұсынды. Дәуренбек қасқырдың күшігі туралы мақалды айтып, баланы тағы тұспалдады. Сонда қарт арғы атасының қалмақпен соғыста бес ұлынан айырылған адамның шаңырағына бес кішкентай бала әкелгенін баяндады. Сол балалардың ұрпақтары Бесобада тұрып жатқанын айтты. Отырғандар бір-бірінің түрінен бөтендік іздегенімен, ешкімді өзгеше көре алмай, күліп тарады. Кейін жақындары неге дәл неміс баласын таңдағанын сұрағанда, Ахмет оның көп жетімнің ішіндегі ең жалғызы болғанын, обалынан қорыққанын түсіндірді.
Қарт баласының зеректігін, жылқыға құмарлығын мақтан етті. Қазақшаға үйренсін әрі бөтен үйде жатып тасбауыр болып кетпесін деп, алғашқы жылы мектепке бермеді. Зигфрид жайдары, кек сақтамайтын бала болып шықты. Ол балаларды шақырып, үйіндегі тамағын, асығын бөлісті. Әкесі арнайы жинап, бояп берген асықтарын және соғыста өлген ағасынан қалған құлжасын көрсетті. Үш ағасының қазасын өз отбасының тарихындай қабылдап, олардың аттарын санап айтатын болды. Қазақша сөйлей бастаған сайын құрдастарымен жақындасты. Бірақ ересек балалар оны тезекпен атқылап, күшік қосып, бір күні бетіне батпақ жағып жіберді.
Ахмет жылап келген ұлын сол күйі атына мінгізіп, өзенге апарды. Балаларға оның өзінің баласы, майданда өлген ұлының інісі екенін айтып, бетін жуып, жүзуге үйретуді тапсырды. Зигфридті соларға қалдырып, өзі кетіп қалды. Содан кейін оны ешкім шеттетпеді. Ол балалармен суға түсіп, қамыстан қайық жасап, құмнан қорған салып ойнады. Бірнеше аптада күнге күйіп, ауыл балаларына ұқсап кетті. Тілі де түзелді. Балалар арасынан достар ғана емес, туыстық жақындық іздегендер де табылды. Зигфрид барлық ойынға тең қатысатын болды.
Күзде балалар оқуға, жұмысқа кеткен соң ол әкесінің қасында көбірек жүрді. Ахмет алдына мінгізіп алып жүрген ұлын біртіндеп салт жүруге үйретті. Әйелінің алаңдауына қарамай, баланы малдың қайда жайылғанын қарап келуге жіберді. Қарт түнде колхоздың күш-көлігін бағып, күндіз сиырларды егіннен қайырып шаршайтын. Ұлы малды байқап қайтқан кезде ол шайын асықпай ішіп, аздап тынығатын болды. Баласына сиырды өзі қумай, егінге беттесе үйге хабар беруді тапсырды. Алайда Зигфрид бір күні малды өзі қайырмақ болды. Сиырлар баладан ықпай, егінге түсіп кетті.
Осыны көрген Дәуренбек баланың атын қамшылап, оны үйіне қарай қуды. Неміс шапқандай айғай шығарды. Ахмет сойыл алып қарсы ұмтылып, есепші әрең бұрылып қашты. Кешке басқарма алдында Дәуренбек баланы егінге малды әдейі түсірді деп айыптады. Немістің бәрін жау санап, оны қайтаруды талап етті, келіспесе қарттың өзін халық жауы деп қорқытты. Ахмет баласын қорлап отырған есепшіні фашист деп атады. Тоқажан екеуін тоқтатып, татуластырғандай болды. Есепші кешірім сұрағанымен, қарт баласына айтылған сөзді кешіре алмады.
Бірнеше күннен кейін қарулы адамдар келді. Біреу Ахметті ұлт араздығын қоздырды, үйінде немісті атын өзгертіп жасырып отыр деп көрсеткен еді. Ауыл адамдары айыпты растамады, келгендер баланың кішкентай екенін көрді. Зигфридке тимеді, бірақ қартты алып кетті. Оны үлкен ұлын бұрыннан білетін аудан қызметкері босаттырды. Ахметке баладан құтылуға кеңес берілгенімен, ол келіспеді. Кейін арнайы уәкіл Зигфридтің әкесі кеңес әскерінде командир болғанын, Испанияда фашистермен соғысып қаза тапқанын анықтап келді. Анасы 1942 жылы өлген соң бала балалар үйіне түскен еді. Уәкіл баланың кінәсіз екенін айтса да, немістер көшіріліп келетін Қызыл ту колхозына ауысуға тиіс екенін жеткізді. Ахмет баласын жалғыз жібермей, әйелімен, үйімен, малымен бірге көшіп кетті.
Тармақ 2. Нартай мен Ертай
Тілеубай Нартайды үйіне алып бара жатып, өзін оның әкесі ретінде таныстырды. Бұрынғыдан қартайғанын қайғы мен бейнеттен көрді, сақалын қырып тастауға да дайын болды. Бала бір сәт сенгендей болып, мойнынан құшақтады. Бірақ інісінің басқа үйге кеткені көңілінен шықпады. Ажырасқан сәті қайта-қайта есіне түсті:
Есіне Ертай түсті. Оның жылағаны. Өзінің жылағаны. Оның ағасының, яғни мұның мойнынан тарс құшақтап ап айырылмай қойғаны. Өзінің оның, яғни інісінің соңынан жүгіргені.
Нартай Ертайды неге бірге алмағанын сұрады. Тілеубай Берденнің бермегенін, онымен күресуге шамасы жетпегенін айтты. Үйде оларды жалғыз ұлынан айырылған кемпір қарсы алып, баланы құшақтап жылады. Тілеубай оны баланың анасы деп түсіндірді. Нартай анасының Алматыда өліп, жерленгенін ұмытпаған еді. Кемпірдің Алматыны көрмегенін естігенде, оның бөтен адам екеніне біржола көзі жетті. Жаңа үйінде бұрынғыдай бөлмелер де, көп кітап та болмады. Еңбекке таңнан кетіп, кешке оралатын Тілеубайды ол жақсы ата ретінде қабылдады.
Нартай Алматыдағы кең үйін, есігін іштен жауып жұмыс істейтін әкесін еске алды. Інісі екеуі оның кабинетіне сығалап, аяқтарын ғана көретін. Кейін әкесі жоғалып, кабинет ашық қалғанда ғана бөлменің кітапқа толы екенін білген еді. Артынша олар басқа үйге көшкен, ал аналары машина астына түсіп өлген болатын. Нартай інісіне де бір қауіп төнер деп алаңдады. Оның қайда тұратынын біліп алып, тойдан кейінгі таңертең іздеп барды. Ертай алдынан жүгіріп шығып, үйіне ертіп кірді, жаңа киімін, ойыншықтарын көрсетті.
Берденнің әйелі Нартайды салқын қарсы алды. Ертай екеуіне бауырсақ сұрағанда, жалғыз бауырсақ берді. Бала оны ағасына ұсынды, ағасы алмады. Тағы сұрағанда әйел алдымен қолындағысын жеуді бұйырды. Ертай асыға жұтып, қайта сұрағанымен, жауап болмады. Нартай шыдамай, бұл әйел оның анасы емес екенін айтты. Әйел көсеу алып, оны қуып шықты. Бала кетерінде екеуінің анасы бір адам болғанын, Алматыда жерленгенін қайталады. Інісінің есік алдында жалғыз қалғанын көріп, үйіне жеткенше жүгіріп жылады.
Күзде Тілеубай Нартайды колхоз орталығындағы мектепке берді. Баланы туысының үйіне орналастырып, азығын жеткізді. Демалыста алып кетіп, қайта апарып жүрді. Қысқы қыстауға көшкен соң қатынас сиреді. Ертай да алыста болды. Ағайындылар бір оқушы арқылы сәлемдеме жіберді: Нартай сурет салып берді, Ертай бауырсақ жолдады. Нартай оларды ұзақ уақыт жемей, портфелінде сақтап, інісін сағынғанда алып қарады. Көктемгі аш күндердің бірінде ғана тас болып қатқан бауырсақтарды кеміріп жеді. Ертай да ағасының тозып біткен суреттерін қалтасынан тастамады.
Жазда қайта табысқанда, Ертайдың өте тентек болғаны байқалды. Ол балалармен төбелесіп, тас пен таяқты да жұмсайтын. Нартай оны қорғаштап жүрді. Інісі ағасына ғана бұзық мінез көрсетпеді. Күзде Ертай мектепке барып, үздік оқи бастады. Нартай оның зеректігіне мақтанып, әкесіне тартқан деп ойлады. Көктемде соғыс бітіп, ауылға майдангерлер оралды. Өлді деген хабар келген басқарманың ұлы да тірі қайтты. Бір аяғы мен бір қолынан, екінші қолының басынан айырылған жауынгерге бүкіл ауыл жиналды.
Нартай одан өзінің және Ертайдың әкесін көрген-көрмегенін сұрады. Жұрт оны Тілеубайдың баласы деп таныстырды. Майдангер де Тілеубайдың ұлы туралы айтып, оның мерген болғанын, өлгенін өз көзімен көрмегенін жеткізді. Нартай бұл сөзді туған әкесі туралы деп түсінді. Қуаныштан жылап шығып, әкесі тірі, бір жерде жүр деген сенімге келді. Ол күн сайын үлкен жолды күзетті. Аттылар мен керуендер көрінсе, балалармен бірге жүгіріп барды. Бірақ келгендер үнемі басқа біреудің әкесі не ағасы болып шықты.
Күз өтіп, қыс түскенде Нартай әкесі балаларының қайда екенін білмегендіктен келмеді деп шешті. Ертайға Алматыға өздері баруды ұсынды. Бұрынғы үйін табатынын айтып, Нарынға жаяу жетіп, пойызға отыруды жоспарлады. Жүз тоқсан шақырымды есеп кітабындағы жылдамдықпен отыз сегіз сағатта жүруге болады деп санады. Түнде қар астына кіріп ұйықтауды да оқулықтан алған еді. Ертай асырап алған ата-анасын қимады. Бірақ Нартай туған әкелері басқа отбасы құрып кетуі мүмкін дегенде, бірге баруға келісті. Екеуі тамағынан жырып азық жинады.
Балалар таң қараңғысында жолға шықты. Ауылдан алыстамай жатып қар жауып, боран басталды. Нартай қорқып, қайтуды сұрады. Ертай жақын фермаға жететіндерін айтып, тоқтамады. Ол ағасының ата-анасын көргенін, өзінің де көргісі келгенін айтты. Нартай інісін жалғыз жібере алмай, соңынан ерді. Оларды боран басылғаннан кейін тоғызыншы күні тапты. Нартайдың бір пимасы мен малақайы түсіп, тоны ашылып қалған еді. Ертай ағасының жалаңаш басын құшақтап, тізерлеген күйі қатып қалған болатын. Екеуі ықтасын тау ішіне жеткен соң адасқан еді. Сиыр фермасы небәрі үш жүз қадам жерде қалды.
Тармақ 3. Яков – Жақып
Яков анасымен пойызда келе жатқанда бомбалауға ұшыраған еді. Анасы оны денесімен жауып, ауыр жараланды. Бала ауруханада үш ай есту, сөйлеу қабілетінен айырылды. Кейін бір құлағы ашылып, тілі шыққанымен, мүкістігі қалды. Балалар үйінде мазаққа ұшырап, тұйықталды. Ауылда оны Сақыпжамал асырап алды.
Бала оны анасына ұқсатпады, бірақ тамақ беріп, жылы қараған әйелге үйренді. Түнде келген Дәуренбекті өзін ұрламақ болды деп ойлап, қорықты. Сақыпжамал есепшіні кіргізбей, баланы бауырына басты. Яков онымен қырманға барып, кейін қазақша түсініп, ауыл тіршілігіне араласты.
Қыста екеуі қойшы қарт пен оның ауру әйелі тұратын қыстауға көшті. Яков мал күтті, шөп тасысты, кешке қарттың ертегілерін тыңдады. Өзін осы үйдің баласындай сезінді. Жазда Сақыпжамал шөп жұмысына ауысып, кейін қайта оралды. Үшінші күзде қойшының әйелі өлді. Одан кейінгі жазда өгіздер оқалақтап, Сақыпжамал шөп машинасының шалғысына түсіп қаза тапты. Осыдан соң баланың тұрмысы күрт өзгерді:
Яков шын жетімдік дегеннің не екенін Сақыпжамал өлген соң ғана көрді. Бұрын үйде барды именбей жейтін; өз үйінде жүргендіктен аштыққа да, тоқтыққа да назар аудармайтын.
Ол азып, қыста қойшы қартты іздеп барды. Қарт қуанып қарсы алды. Бірақ қыс ортасында қора түбінде асылып өлді. Яков жоғалтқан адамдарының бәрін еске алып жылады. Он төртке аяқ басқан бала содан кейін өз күнін өзі көрді. Мая салды, қора жөндеді, қи ойды, шөп тасыды. Әкесін іздегенде, тегінің белгісіз деп жазылғанын білді. Оны қабылдамай, өзін паналатқан қойшының атын алып, Көбегенов болып жазылды. Яков есімі Жақыпқа айналды. Ол қиын жұмыстан қашпайтын, істі тиянақты атқаратын еңбекші болып ержетті.
Ауылға келген геологтар оны орыс деп жақын тартып, қаладағы жеңіл тұрмысты айтты. Жақып орысша шала сөйлесе де, олардың үгітіне сеніп, қалаға кетуге бекінді. Колхоз жібергісі келмеді, бірақ ол есебін алып кетті. Бір жылдан соң жақсы киініп, шай мен ойыншық толы шабаданмен оралды. Жұрт оны қонаққа келді деп ойлады. Алайда ол жұмыс киімін киіп, шөп маялауға шықты. Кейін өзімен бірге балалар үйінен келген қызға үйленіп, неке куәлігін алды, той жасады. Сөйтіп ауылда біржола қалды.
Арна. Журналистің ізденісі: жылдар өткен соң балалардың тағдыры
Журналист госпитальдағы майдангер туралы очерк жазды, редактор қабылдамады. Оның інісі басқарма асыраған татар баласы екенін біліп, ауылға барды. Зигфрид бас зоотехник болыпты, мұғалім әйелімен көп бала өсіріпті. Ахмет қайтыс болған еді. Жақыптың да отбасы болды. Дәуренбек балаларды ұжым тәрбиелегенін айтты, ағайындылар қазасына ешкімді кінәламады.
Журналист қос қабірден олардың тегін таныды: әкесі өзі сұхбат алған адам еді. Ол жоғалған ұлдарын әлі күтті. Журналист оның үмітін үзетін хабарды айтпады. Берден мен Тілеубай қайғыдан кейін жақындасып, екеуінің де шаңырағы өшкен еді. Зигфрид туған әкесін де, Ахметті де мақтан тұтқанымен, ескі жараны қозғамауды өтінді:
«Қазір бәріміз бір өзеннің арнасы, бір атаның баласымыз. Бір семьяның мүшесі, бір ұлыстың ұлымыз. Ескі жараның аузын тырнап қайтесіз», - деген еді.
Журналист ойлана келе оның сөзін қабылдап, газетке очерк бермеді. Бірақ көргені мен естігенін жоғалтқысы келмеді. Шын адамдардың аттарын өзгертіп, оқиғаларды көркем баяндап жазды. Енді жазушы болармын деген үмітпен қалды.