Біржан мен Сара (Біржан)
Қысқаша мазмұны
Тұрысбектің ауылы. Сауықта өлең айтып жүрген Сараны іздеп, Біржан сал он бір жолдасымен келді.
Біржан Сараны айтысқа шақырды.
Сара алдымен тартынса да, ағасы Есімбектің көтермелеуімен ақ ордадан шығып, айтысты бастады. Екі ақын руларын мақтасып, бірін-бірі кемітіп, қатты тартысты. Біржан Арғынның байлығын мақтаса, Сара Найманның ерлері мен асылдарын санамалады.
Біржан Сараның күйеуі Жиенқұлды көргісі келіп, шақыртуды талап етті. Сара ұялып, жақсыларынан Жиенқұлдан айырып беруді өтінді, бірақ ешкім көмектеспеді. Біржан аяныш білдіріп, жақсыларға үндеді:
Обал тұрған орында сауап та бар,
Жиенқұл тең емес қой бұл байғұсқа.
Законде зорлық болмас жанды адамға,
Жақсыны қор ғып болмас бір наданға.
Және де аят пенен хадисте бар...
Екі күн арпалысқаннан кейін Біржан аттанып кетті. Сара оған жорға сыйлап, көңіл қалмасын деп қоштасты.
Толық мазмұны
Тарауларға бөлу шартты.
Кіріспе: Сара мен Біржан туралы
Тастанбектің қызы Сара ақын болып өсті. Ол Қаптағай елінен шыққан жүйрік қыз еді, он үш жасында домбыра алып сөз сөйлей бастады. Сара өлеңді жүндей сабап дүрілдетті, он жеті жасында жел сөзге адам болмас епті ақын атанды.
Сол кезде Арғын руынан Қожағұлдың баласы Біржан сері Сараны іздеп шықты. Оның елі Керей, ұраны Алтай-Қарпық болатын. Біржан қызыққа тірлігінде жүрген, сауықпен жүрген сері еді. Атасының мың жарым жылқысы бар, өзі отыз сегіз жасқа келген.
Біржанның Тұрысбек ауылына келуі
Біржан он бір жігіт жолдас алып, Сараны алдыртармыз деп Тұрысбектің ауылына келді. Олар дулатып түрлі-түсті әнге салып, ат жіберіп келді. Біржан Сараның айттырармын барлық шынын деп мақтанды, өзін Найманның бұлбұл құсына теңестірді.
Біржан Тұрысбектің ауылына келіп, Сараны іздеді.
Бұл үйде Сара бар ма, шықсын бері,
Іздеген келіп тұрмын Біржан сері,
Жолықпай сөзі өктемге жүрген шығар,
Ауылында Тұрысбектің өлер жері!
Сайраған Орта жүздің бұлбұлымын...
Сараның әңгімесі: айтыс басталуы
Кейінірек Сара өзі Жүсіпбек қожаға Біржанмен айтысқанын баяндады. Ол көктемде Тұрысбектің ауылында болды. Біржанның төңкерілген әніменен ел жиылды бауырында. Сара үйде отыр еді, Есімбек ағатайы кіріп келіп, Біржанға сөйлеуге шақырды.
Қажы Тұрысбек Сараға: «Тартынба, енді балам, адымың аттан артық шықты тайдан. Аптыққан қу Арғынды бір дөңгелет, ағаңа осы болсын тиген пайдаң» деді. Сара қолтықтап көтере гөр, аруақ демеп деп жақындарына сеніп, ақ ордадан шыға келді.
Сара Біржанды көрді – сарысұр адам екен, тым өңді емес, құбылар тоты құстай. Кәмшат бөрік, күлдәрі белбеуі бар, көк торғын шапанды адам қарсы жүрді.
Алғашқы сөз алмасу
Біржан Сараны шақырды: «Баласың менен жасың кейін, көрінді Біржан салдың сөзі бейім. Бері кел деп сәнсіп тұрды». Сара толғанып үндемеді. Біржан қайталады: «Мен Біржан, қызға барман аяғымнан. Бері кел, ұрғашылық қылма, жаным».
Сара жауап берді: «Ей, Біржан, кімге дәрі амандығың? Сөз білсең бұ да сенің жамандығың». Ол Біржанға Адам атадан бұрын Хауаға барған деп, «Қыссасул-әнбиядан» естімеп пе деп сұрады. Сара Біржанның надандығын айтты.
Тақсыр-ау, күні құрсын ұрғашының,
Билігі болмайды екен бір басының...
Бұлаңдап асау кердей жүрсем-дағы
Тоқтыдай борышқа кеттім, уа, дариға-ай!
Бұйрықсыз нәсіп етпес зарлағанға...
Сара өзін Найманда екі жүзді наркескенмін деп мақтады, Біржанды күн көргелі келдің бе, құрдым Арғын деп кекетті. Біржан жауап берді: «Шырағым, Сара, сендей тумас бала, шежіре болармысың мұндай дана». Ол Сараның өнерін мойындады, бірақ Жиенқұлды көрсетуді талап етті.
Айтыстың қызуы: айып тағу мен мақтану
Біржан өзін мақтады: «Арғынның жалғыз тоны қолға түссе, төрт Найман орта бойлы киінеді. Найманда байлық бар ма біздің елдей?» Сара жауап берді: «Найманда Қаракерей, Сыбан, Мұрын, жеті ата Жолымбетке құйған нұрын». Ол Найманның ерлерін атады – Барақ батырды, Тілеубердіні, Әліханды.
Сара Арғынды сынады: «Арғында кісілік жоқ мен білмейтін, қарны ашса, қастық етер анасына». Біржан өз руының ерлерін атады – Құнанбайды, Тәттімбетті, Ыбырайды, Абайды. Ол Арғынның асылдығын айтты.
Атадан Біржан сал боп тудым артық,
Ұраным – Ер Қарқабат, Алтай – Қарпық.
Аққумен аспандағы ән қосамын,
Қозғасам, ащы күйді түптеп тартып.
Қырмызы, асыл бекзат бір мінезім...
Сара өзінің сұлулығын суреттеді: «Майысып, нәзік белім бұраң қаққан, қырық түрлі дана кеудем өнер тапқан. Сөйлесе, май тамызған бұлбұл тілім». Ол өзін Найманның бұлбұлы деп атады, Арғынның қызын сойқы деп кекетті.
Майысып, нәзік белім бұраң қаққан,
Қырық түрлі дана кеудем өнер тапқан.
Сөйлесе, май тамызған бұлбұл тілім,
Сықылды гәуһар сағат нақыс шапқан.
Ажымсыз он саусағым − бәрі де аппақ...
Біржан Сараның сұлулығын мойындады: «Жарайды, жаным, Сара, осы сөзің, тастүлек тұрымтайдай екі көзің». Ол Сараның өнерін мақтады, бірақ қайтадан Жиенқұлды көрсетуді талап етті.
Ата-бабалар мен рулар туралы
Біржан Арғынның байлығын айтты: «Арғынның көз жеткісіз аймағы бар, төңірек жеті дуан ойнағы бар». Ол Жанайдарды, Жәнібекті, Тұрсынды атады. Сара жауап берді: «Найманнан қай жерің бай мақтанғанмен, тентіреп, нан жемейміз, шілік сатып».
Сара Найманның ерлерін атады – Кенжеқұлды, Байтоқаны, Кеңесбайды, Данияр құтты. Ол Тойғұлы туралы айтты: «Тойғұлының асында бәйге тікті, тоғыз қыз Арғын берген жетімінен». Біржан өз руының батырларын атады – Қабанбайды, Қазекемді, Тәттімбетті.
Сара Біржанға: «Қазақ жоқ хан Бараққа теңгерілген, күшімен Арғын, Найман меңгерілген» деді. Ол өзін Найманның бұлбұлы деп мақтады, Біржанды мақтанғаның болмас-ау деп кекетті. Біржан Сараның өнерін мойындады, бірақ Жиенқұлды көрсетуді қайталады.
Біржан Сараға: «Тез алдырт күйеуіңді, Сара саңлақ, көрейін еркегіңді тиген таңдап» деді. Сара ұялып, Жиенқұлды шақыруды өтінді.
Жеке қасиеттер және соңғы сөздер
Сара Тұрысбек қажыға жүгінді: «Қажеке-ау, мынау қалай ақырады, Жиенқұл тез келсін деп шақырады». Ол Біржанға Жиенқұлды көрсетуді өтінді. Сара: «Біржанды бір қаққаннан қалдырмас ем, Құдайым, мені қайдан қосты соған?» деді.
Біржан Жиенқұлды көруді қайталады: «Көрейін, кісі жібер, күйеуіңе, көнбейді жаман болса сүйеуіңе». Сара жақындарына: «Жиенқұл күжірейіп келер ме екен, он мата арқасына тыққандай-ақ» деп ұялды.
Өздерің Жиенқұлды көріп едің,
Құдайдан қорықпай, шыдап, беріп едің.
Шақырған «Найман шалдың» аруағын,
Бәріне қыз да болсам серік едім.
Біржанға көрсетіңдер Жиенқұлды...
Соңы: Біржанның кетуі және Сараның өкінішi
Біржан Сараның күйеуін көрмей кетуге дайындалды. Ол Тұрысбекке: «Сараны Жиенқұлға бере көрме, қыз түгіл, ер құнына келер шамаң» деді. Біржан Сараның өнерін мойындады: «Шынымен бапты күнде дуға салса, ілеспес ақын түгіл ұшқан құс та».