Ботагөз (Мұқанов)
Қысқаша мазмұны
1913 жыл, Бурабай көлінің жағасы. Он төрт жасар Ботагөз ағасы ертіп келген жас мұғалім Асқар Досановпен алғаш рет кездесті.
Асқар кедей отбасынан шыққан, Омбы семинариясын бітірген жігіт еді. Ол Ботагөзді білімді адам ету жолына бекінді.
Болыс Итбай халықты қанап, Ботагөзге көз тікті, ал наразылық білдіргендерді жалған жаламен абақтыға жаптырды. Даладағы әділетсіздік шегіне жетті.
Итбай сияқты жыртқыштар ойына келгенін істесе, оған «ай» дер әже, «қой» дер қожа жоқ. Сондай қыспақта отырған даланың еңбекшілері сіреңке тиюін ғана күтіп тұрған қу шөп сияқты.
Асқар Петербургке барып саяси сауатын ашты. 1916 жылы патша қазақтарды майданға жіберу жарлығын шығарғанда, нағашысы Амантай бастаған халық көтерілісіне шықты. Ботагөздің ағасы Итбайды балтамен өлтірді. Патша әскері көтерілісті аяусыз басып, басшыларды қамауға алды.
Ақпан төңкерісі алдында Ботагөздің ағасы мен серігі дарға асылды. Ботагөз Совдептің әйелдер бөлімін басқарып, Асқармен некелесіп, ұл сүйді. Ақтар мен алашордашылар төңкеріс жасап, Асқарды тұтқындады, ал үлкен ағасын өлтірді.
Ботагөз жат есіммен ауылда жасырынып, үгіт жүргізді. Ақтар оны Қостанайға алып кетті, бірақ ол қашып, Шалқар көліндегі тас діңгекке тығылып, қызыл ту көтерді. Қызыл Армия қаланы азат еткенде, Асқар Ботагөзді тапты.
Эпилогта Амантай, Асқар мен Ботагөз Көкше тауына шығып, жаңа заман өзгерістеріне сүйсінді.
Бөлімдер мен тараулар бойынша толық баяндама
Бөлім 1. Тұңғиықта
Тарау 1. Кездесу
1913 жылдың жазында Бурабай көлінің жағасындағы үйде жас қыз айна алдында шашын тарап отырды. Ол мектепке баратын күнге дайындалып, өзінің сұлулығына қуанды. Қыздың жеңгесі Айбала оның еркелігіне риза болып, болашақ бағын ойлады.
Ботагөздің ағасы Кенжетай жәмшіктік қызметтен оралып, өзімен бірге жас жігітті ертіп келді. Ботагөз далаға жүгіріп шыққанда, Кулаковтың қаздарынан қорқып, жігіттің көзіне түсті. Бұл олардың алғашқы кездесуі болды.
Асқар кедей отбасынан шыққан, бірақ білімге құштар жігіт еді. Ол Итбай болыстың балаларын оқыту үшін ауылға келген болатын. Асқар Ботагөзді алғаш көрген сәттен-ақ оның тазалығына тәнті болды. Кенжетай мен Асқар поштаға барып, газет-журналдар алды. Олар Балқан соғысы туралы және Романовтар әулетінің 300 жылдық тойы жайлы хабарларды оқыды.
Тарау 2. Пакет
Ноябрь айының боранды күнінде урядник Кошкин мен жәмшік Кенжетай Бурабайдан Итбай болыстың ауылына қарай жол тартты. Кошкиннің бұлай асығуының себебі — оның қойнында Омбы генерал-губернаторынан Итбайға арналған маңызды мөрленген пакет бар еді. Жолда шана ауып қалып, Кошкин мен Кенжетай қарға құлады.
Олар Итбайдың ауылына жеткенде боран толастап, аяз күшейе түсті.
Үйге кірген соң Кошкин пакеттің жоғалғанын байқап, есі шығып кетті. Ол Кенжетайды ұрлады деп күдіктеніп, писарь Горбуновпен бірге далаға іздеуге шықты. Асқар Кенжетайды қорғап қалды. Горбунов пакетті шананың ішінен тауып алды. Пакетте Итбайды Петербургте өтетін патша тойына шақырғаны жазылған еді.
Тарау 3. Шешусіз жұмбақ
Қыстың сұлу бір күнінде Асқар мен Бүркітбай Итбайдың жүйрік аты Қоянкөкпен Бурабай қаласына қарай сапар шекті. Жол бойында олар табиғаттың сұлулығына тамсанды. Бүркітбай Асқарды Ботагөзге қатысты қалжыңмен қажап, оның ішкі сырын білгісі келді.
Асқар Ботагөзді ұнататынын жасырмады, бірақ оның ең басты мақсаты — қызды оқытып, білімді азамат ретінде қалыптасуына көмектесу екенін айтты.
Қазақ кедейінен Европа ғылымын алып, әлеумет кісісі болған қызды өзім көргем жоқ... Олай болса түбінде бұдан әлеуметтік адам шығуында сөз жоқ. ...менің бірінші міндетім: осы қыздың осы оқу жолын... жеткізуге көмектесу.
Бурабайға жеткен соң олар Андрей Кулаковтың үйіне тоқтады. Асқар Балтабектің үйіне бет алды. Онда ол Айбаламен кездесіп, Ботагөздің көл бетінде коньки теуіп жүргенін естіді. Көл жағасына келген Асқар Ботагөзді шақырды, қыз Асқарды көре сала қуана қарсы алып, үйге оралды.
Тарау 4. Сыздаған сырқат
Урядник Кошкин мас күйінде оянып, жолын бөгеген сиырларға ашуланды. Ол сиыр иесі Амантайды губернаторға ат бермегені үшін қорқытты, бірақ Амантай оған қарсылық көрсетіп, атын бермей қашып кетті.
Амантай Итбайдың ауылына келіп, өзінің жер мәселесін шешпек болды. Горбунов оны Кошкиннің протоколымен қорқытып, пара алуға тырысты. Алайда Амантай пара беруден үзілді-кесілді бас тартты. Амантай Итбаймен кездесіп, жерінің переселендерге берілуіне байланысты көмек сұрады. Алайда Итбай оған дөрекілік көрсетіп, үйінен қуып шығарды.
Кешке Итбайдың үйінде Ғайнолла хазіреттің зікірі басталды. Үй іші ауру-сырқау, бақытсыз жандарға толы болды. Асқар зікірдің ортасынан шығып кетті. Ол халықтың мұндай соқыр сенімге алдануына іштей қатты қынжылды.
Тарау 5. Күткен губернатор
Амантай бүркітімен аң аулап жүріп, жолда екі орыс шенеунігі — Кошкин мен приставқа жолығды. Олар бүркіттің қарсақ алғанын көріп таңғалып, Амантайды губернаторға өнер көрсету үшін Итбай ауылына келуге шақырды. Итбай губернаторды күтіп алуға зор дайындық жасап, қырық таңдаулы ат байлап, үйінің ішін қымбат кілемдермен безендіріп қойды.
Асқар «Айқап» журналын оқып отырғанда, оған қазақ зиялысы Мадияр келіп жолығды. Мадияр Орынборда «Қазақ» газетін шығару үшін қаражат жинап жүргенін айтты. Асқар мен Мадияр арасында ел болашағы мен әлеуметтік теңсіздік туралы қызу пікірталас басталды.
Кенеттен далада қатты боран басталды. Кошкин Итбай мен Горбуновты жолға қамыс бекеттер шаншылмағаны үшін қатаң сөгіп, губернатордың қауіпсіздігінен қорқып, Итбайдың үйіндегі қонақтарды дереу қууды талап етті. Губернатордың пәуескелері ауылға жеткенде, шенеуніктердің бәрі мас екені белгілі болды. Уезд бастығы Кривоносов Итбайдың жалынышты сөздерін елемеді. Ал «қара тұлыпты» шенеунік Итбайды бетінен ұрып жіберді.
Тарау 6. Покушение
Алексей Кулаков қарапайым казак отбасынан шықса да, білім алып, Григорий Распутиннің көмегімен офицерлік шенге қол жеткізді.
Биік мансап, биік жартасқа шарықтап ұшып қыран да шығады, жорғалап жүріп жылан да шығады. Биік мансапқа ...жыландай жорғалап қана шыққан Алексей Кулаковтың ендігі арманы — Россия билігінің тізгінін ұстау.
Губернатор Бурабайға келе жатыр деген хабарды естіген Итбай оны салтанатпен қарсы алуға дайындалды, бірақ ұлық оның ауылына тоқтамай өтіп кетті. Бұған қатты налыған Итбай өзін қорланғандай сезінді. Олар губернатордың соңынан Бурабайға, Кулаковтардың үйіне қарай аттанды.
Губернатор аңға шығуға шешім қабылдады және Амантайды бүркітімен бірге ертіп алды. Аңшылық кезінде бүркіт көптеген қоян алды, бірақ түлкімен алысқанда жарақаттанды. Күн еңкейгенде бүркіт түлкіні емес, басындағы қызыл бөрігін ет деп ойлап, адъютант Дудкинге шабуылдады. Бүркіт Дудкиннің бас терісін айырып жіберді. Алексей Кулаков бүркітті атып өлтірді.
Губернатор мұны өзіне жасалған қастандық деп түсінді. Амантайды тінту кезінде оның қойнынан халықтың жер туралы арызы табылды. Бұл жағдайды ушықтырып, Амантайды қамауға алды. Амантайдың абақтыға жабылғаны Бурабай халқы үшін үлкен трагедиямен аяқталды.
Тарау 7. Петербургке саяхат
Асқар Петербургке жүрер алдында мектептегі оқушыларымен қоштасты. Итбай болыс Петербургке патшаға бару үшін ерекше сәнмен киініп, жол жабдығын қамдады. Итбай Петербургке Асқарды тілмәш ретінде ертіп шықты. Жолшыбай олар Бурабайдағы Андрей Кулаковтың үйіне аялдады.
Балтабек Асқарға Амантай нағашысының жазықсыз ұсталғанын және Итбайдың Ботагөзге көз тігіп, отбасына қысым көрсетіп отырғанын айтты.
Асқар Ботагөздің тағдырына қатты қайғырып, оны Итбай сияқты зұлым күштерден қорғауға іштей серт берді. Ол Омбыға барғанда Амантайдың ісіне көмектесуге уәделесті. Омбыда олар Жаңбырбай есімді көпестің үйіне түсті. Асқар Амантайдың ісі бойынша қазақ адвокатына барды. Бірақ адвокаттың тек ақшаны ойлаған ашкөздігі Асқардың оқыған азаматтарға деген сенімін селт еткізді.
Рақымсыз, көзсіз соқыр қара күштің уысына түсе ме? Шынымен пана бола алмаймын ба? Онда маған тірімін, кісімін деп керегі не?.. Жоқ!.. Мен кісімін!.. Мен тірімін!.. Мен де дауылға қарсы тұрарлық қайрат бар!
Тарау 8. Петербургте
Асқар Петроградқа екінші рет келіп, Земгор ұйымы арқылы майданға жұмысқа орналасуды көздеді. Ол өзін Елемесов Балапан деп таныстырды. Асқар Базархан Меделхановтың қатал мақалаларын оқып, одан сескенді. Минскіге келген Асқар ескі досы Булатовты тауып алды. Булатовтың үйінде Михаил Фрунземен танысып, коммунистік партияға өтуге өтініш білдірді.
Майдан шебіндегі қазақ жігіттерінің ауыр халі Асқардың жанын ауыртты. Асқар майданда Кенжетайды кездестірді, ол бұрын жаламен ұсталып, кейін майданға айдалған екен.
Асқар майдандағы жағдайды хабарлау үшін Петроградқа 1917 жылдың ақпанында оралды. Қалада нан тапшылығынан туындаған ұзын-сонар кезектер мен халықтың патша үкіметіне деген ашық наразылығын көрді. Петроградта ақпан революциясының оты тұтанып, жұмысшылар мен солдаттар жаппай көтеріліске шығды. Асқар Петроградта құрылған жұмысшы және солдаттар депутаттарының Советінің бірінші мәжілісіне қатысты.
Бөлім 2. Таң атарда
Тарау 1. Бүліншілік
Асқар үш жылдық айдаудан кейін туған жері Көкшетау өңіріне оралды. Ол Шу бойындағы шөл даладан кейін өзінің туған өлкесінің сұлулығына тамсанды. Асқар 1916 жылғы санақ жұмыстарына шақырту алып, Омбыға бара жатқан жолында Итбайдың ауылына соғуға шешім қабылдады.
Итбайдың ауылына жақындағанда, Асқар соғысқа көмек ретінде жіберіліп жатқан үлкен керуенді көрді. Итбай оны достық ниетпен қарсы алды. Алайда бұл қонақжайлылықтың астында үлкен аярлық жатқан еді. Итбай ауылнай Қожантаймен оңаша шығып, Ботагөзді күштеп алып қашу жоспарын талқылады.
Тарау 2. Өлім үстінде
Оқиға барак ішіндегі ауыр көріністен басталды. Ботагөз сырқат жеңгесі Айбаланың қасында отырып, оған қамқорлық жасады. Айбала өкпе ауруынан әбден жүдеп, өлім аузында жатты. Ботагөздің ағалары Кенжетай мен Балтабек бай Итбайдың жаласымен жер аударылып, түрмеге жабылған болатын.
Ботагөз консерві зауытында ең ауыр жұмыстарды атқарып, жеңгесін асырауға тырысты. Ол орыс әдебиетін оқып, сүйіктісі Асқарды сағынышпен еске алды. Итбайдың тапсырмасымен Бүркітбай Ботагөзді алып қашуға аттанды. Алайда оның ішінде ождан мен қорқыныш арпалысты.
Амантай Меңіреу деп аталатын қалың қарағайдың ішінде жасырынып жүрді. Оның тобында патша үкіметіне қарсы шыққан қазақтар, орыстар мен татарлар болды. Бүркітбай Амантайды тауып алып, Итбайдың баласы Ерғазы бастаған топтың Ботагөзді ұрлау жоспарын айтып берді.
Ботагөз баракқа оралғанда Айбаланың халі мүлдем нашарлап кеткен еді. Көп ұзамай Айбала соңғы демін шығарды. Ботагөз ауа жұту үшін далаға шыққанда, Ерғазы бастаған топ оны тұтқиылдан ұстап, арбаға салып алып қашты. Асуда Амантай бастаған аттылар тобы ұрлаушылардың алдынан шықты. Олар Ботагөзді арашалап алды.
Тарау 3. Бас кескен балта
Ботагөзді құтқарып алғаннан кейін Амантай өз тобымен Меңіреу орманына бекінді. Олар Итбайдың малын азық қылып, билікке ашық қарсы шыға бастады. Осы кезде ел арасында патшаның қазақтарды майданның қара жұмысына алу туралы 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлығы туралы хабар тарады.
Болыс Итбайдың ауылына урядник Кошкин келіп, патша бұйрығын ресми түрде жеткізді. Итбай мен оның айналасындағылар бай балаларын алып қалып, кедейлерді құрбандыққа шалуды жоспарлады. Асқар патша үкіметінің әділетсіздігін білгендіктен, арыздан нәтиже шығатынына сенбеді.
Ереуілшілер Итбайдың ауылына шабуыл жасады. Итбайдың мал-мүлкі талан-таражға түсті. Бүркітбай Итбайдың жасырынған жерін ереуілшілерге көрсетіп берді. Темірбек Итбайдың мойнына шылбыр салып, атпен сүйрей жөнеледі. Темірбек қарындасы мен отбасының көрген қорлығы үшін Итбайдың басын шауып тастады.
Тарау 4. Жанталаста
Амантай бастаған көтерілісшілер тобы «Степняк» алтын заводының басшыларын өлтіріп, заводты талап кетті. Темірбек те жұмысшылармен бірге соларға қосылып, хабарсыз кетті. Үйде тек Ботагөз бен төсек тартып жатқан науқас анасы Ұлберген қалды.
Бір күні Ботагөз жұмыстан оралғанда, үйінің тас-талқаны шығып, анасының аяусыз өлтірілгенін көрді. Итбайдың баласы Сарыбас солдаттармен келіп, Ұлбергенді атып кеткен екен. Көрші шалдың көмегімен Ботагөз алдымен арба қорабының астына, содан соң шахтаның терең қуысына жасырынды.
Ботагөздің дірілдеген қолынан шешесінің былқылдаған жансыз денесі түсіп кетті. Жылайын деп еді, көзінен жас шықпай қалды. Не қыларын, не болғанын білмеген ол, қаққан қазықтай бір орыннан тырп еткен жоқ.
Ботагөз көл жағасындағы қарағайға барып, шылбырмен асылмақ болды. Дәл ол асылып, жанталасып жатқан сәтте, Петроградтан большевиктердің тапсырмасымен оралған Асқар келіп жетті. Асқар Ботагөзді ажалдан арашалап, оны атқа мінгізіп, жаудан алысқа алып кетті.
Тарау 5. Таң атқанда
Генерал-губернатор Сухомлинов көтеріліске шыққан қазақтарды аяусыз жаныштауға, ауылдарын өртеуге және басшыларын азаптап өлтіруге бұйрық берді. Бұл қанды тапсырманы орындау үшін Петроградтан Омбыға келген монархист Алексей Кулаков тағайындалды.
Кулаков бастаған отряд Ереймен мен Көкшетау маңында көтерілісшілермен бетпе-бет келді. Патша әскерінің қаруы басым болып, Амантай бастаған көтерілісшілер Көкшетау ормандарына шегінуге мәжбүр болды. Амантай, Темірбек және Бүркітбай бастаған жүзден аса адам Қотыркөл түрмесіне қамалды.
Түрмедегі ауыр жағдай мен тергеу кезіндегі азаптауларға қарамастан, Амантай барлық жауапкершілікті өз мойнына алып, серіктерін қорғауға тырысты. Темірбек өзінің ерекше күшін пайдаланып, түрменің еденіндегі тақтайды қопарып, қашуға мүмкіндік жасады. Амантай қашып құтылды, бірақ басқалары қолға түсіп, оларды Қызылжар түрмесіне ауыстырды.
Тарау 6. Петроградта
Ботагөз Темірбекке көмектесу үшін Қызылжарға келіп, консерв зауытына жұмысқа орналасты. Ол күн сайын тамақ дайындап, түрмеге апарып тұрды. Қызылжарда Ботагөз Алексей Кулаковпен кездесіп қалды. Кулаков оны 1913 жылдан таныды. Кулаков Ботагөздің сұлулығына қызығып, оны өз мақсатына пайдаланғысы келді.
Сот үкімі шығып, Темірбек пен Бүркітбайды дарға асуға, қалғандарын каторгаға жіберуге шешім қабылданды. Үкім орындалатын түнде Ботагөз түрме қақпасының алдында күзетте тұрды. Таң ата түрме маңында атыс пен шу басталды. Бұл Ресейдегі Ақпан төңкерісінің жаңғырығы еді. Төңкерісшілер түрме есіктерін бұзып, тұтқындарды босата бастады.
Тарау 7. Толқындағы той
Темірбек пен Бүркітбайдың өлімі Қызылжар қаласын дүр сілкіндірді. Олардың мәйіттерін Кузнецов өзінің пәтеріне әкелді.
Патша тақтан түсті деген хабар жеткенде, Кузнецов типографияны басып алып, газеттің атын «Бостандық таңы» деп өзгертті және Темірбек пен Бүркітбайды халық батырлары ретінде жариялады. Ботагөз Совдептің әйелдер бөлімінің бастығы болып тағайындалып, белсенді саяси қайраткерге айналды.
Заман толқын, адам жаңқа екен, толқын қалай қарай беттесе, ықтиярыңнан тыс сен де солай ағады екенсің. Менің халім сол жанқадай болды. Наныңыз, нанбаңыз – ықтиярыңыз...
Амантай 1916 жылғы көтерілістен кейін Керекуде жұмысшылар арасында жасырынып жүріп, революциядан соң Омбыға оралды. Онда ол Ботагөзбен және ескі досы Петька Грозамен кездесті. Олар партияның тапсырмасымен Н... қаласына жауапты қызметтерге жіберілді.
Бөлім 3. Күн күлімдегенде
Тарау 1. Шілдехана үстінде
Асқар Совдеп жиналысынан түн ортасында оралып, өзі мен Ботагөз уақытша тұрып жатқан Салиха есімді татар әйелінің үйіне келді. Ботагөздің жүктілігінің соңғы күндері жақындап қалған. Ол өзінің бұл жағдайын «тұсаулы аттай» сезінді және егер соғыс өрті тұтанса, Асқардың аяғына тұсау болам ба деп қорқыды.
Н... қаласында үш түрлі саяси күш — Совдеп, казактар кеңесі және Алашорда арасында үлкен тартыс жүріп жатты. Совдептің басында Кузнецов пен Асқар тұрса, қарсы тарапта Алексей Кулаков бастаған казактар мен Мадияр бастаған алашордашылар бар еді.
Түнде қалада шіркеу қоңыраулары соғылып, қарулы төңкеріс басталды. Казактар мен ақтар Совдеп кеңсесіне шабуыл жасады. Дәл осы уақытта Ботагөздің толғағы жиілеп, жағдайы қиындай түсті. Ақтар мен алашордашылар Асқардың үйіне басып кіріп, оны аяусыз соққыға жығады. Дәл осы сәтте Ботагөз ұл бала дүниеге әкеледі.
Тарау 2. Сәбиден сәлемдеме
Революциядан кейінгі Н... қаласының шетіндегі ескі кірпіш зауыты ақтар мен алашордашылардың қатыгездігінің куәсіне айналды. Ботагөз өзінің жақындары – нағашысы Амантай мен жары Асқардың тағдырына алаңдап, қауіпке қарамастан осы сарайға келді. Өліктердің арасынан ол Амантай мен Асқарды таба алмады, бірақ Балтабектің денесін танып, оны жасырын жерледі.
Көп ұзамай Ботагөз тұтқындағы Асқардан хат алды.
Амантай қазақтың еңбекші бұқарасының ішінен қайнап шыққан құрыш болат еді. Оны жанымдай жақсы көруші едім. Ескерткіш болсын – баланың атын Амантай қой... Оны келешек көрсетер.
Асқардың тағдырын білу үшін Ботагөз қорықпастан Алашорда комитетіне барды. Онда ол Мадияр, Алексей және Сарыбаспен бетпе-бет келді. Алашорда басшылары Ботагөзді өздеріне қауіп төндіретін «көздегі сүйел» деп санап, оны құртудың жолдарын іздеді. Осы қиын сәтте Ботагөз Асан есімді жігітпен кездесті. Асан Ботагөзге қиындықтан құтылу үшін ауылға баруды ұсынды.
Тарау 3. Ақтардың азабы
Ауылда Ботагөз Жамал деген атпен Асанның әйелі ретінде жасырынып өмір сүре бастады. Ол өзінің ептілігімен және тазалығымен Асанның анасы Масатының көңілінен шығып, үй шаруасына ептілігімен танылды. Көп ұзамай ауылға Мадияр бастаған Алашорда өкілдері келіп, бай Байтөбеттің үйіне орналасты.
Ботагөз бен Асан астыртын түрде жігіттердің арасына үгіт жүргізіп, оларды Алашорданың әскеріне бармауға шақырды. Ел жиналған үлкен жиында халық Алашорда өкілдеріне ашық қарсылық танытып, әскерге барудан бас тартты. Осы кезде Асқардың шәкірті Сағит Ботагөзге «Сарыарқа» газетінен Асқардың Омбы түрмесінде екенін оқығанын хабарлады.
Сағит оқуға аттанарда Ботагөз оған Асқардың өзіне өте қымбат санайтын партиялық билеті мен кішкентай Амантайдың суретін тапсырды. Сәбидің бұл сәлемдемесі Асқарға рух беріп, оның күреске деген жігерін одан әрі шыңдай түсетініне сенім білдірді.
Тарау 4. Толқынды ту
Алексей Кулаковтың «жабайы дивизиясы» Асанды таба алмай, Байтөбет ауылында үш күн болып, Ботагөзді өздерімен бірге Қостанайға алып кетті. Бұрын Маринский көтерілісін аяусыз басқан Шайтановтан қорыққан ел қаша бастады. Асан партизандарға қосылып, олар Шайтановтың отрядына шабуыл жасап, оны қашырды.
Асқар келе жатқан полк жолда Сағитты ажалдан аман алып қалды. Сағит Асқарға Ботагөз бен Асанның басынан өткен ауыр жағдайларды баяндап берді. Асқар ауылға келіп, өзінің кішкентай ұлы Амантаймен қауышты. Асқар мен баланың кездесуі өте әсерлі өтті. Содан соң Асан мен Асқар кездесіп, бір-біріне ризашылықтарын білдірді.
Қызыл Армия Н... қаласын алу үшін ұрысқа кірісті. Асқар жердің жағдайын жақсы білетіндіктен, әскердің топографиялық схемасын жасауға көмектесті. Қала ақтардан азат етілді, бірақ Ботагөз ол жерде болмай шықты. Кулаков оны өзімен бірге Бурабай бағытына әкеткен еді.
Ботагөз Шалқар көлінің ортасындағы тас діңгекке барып тығылды. Ол өзімен бірге алып жүрген қызыл матаны ту етіп көтерді. Таң ата көл жағасына жеткен Қызыл Армия діңгек басындағы желбіреген қызыл туды көрді. Асқар мен достары қайықпен аралға беттеді. Ботагөздің «Жасасын Қызыл Армия!» деген дауысы бүкіл даланы жаңғыртты.
Көкшенің кеудесінде (Эпилог)
Баяндаушы Азат тауын айналып өтіп, көк гауһар тастай жарқыраған Көкше тауының баурайына жетті. Осыдан он жыл бұрын бұл жерге атпен әрең жеткен автор, бұл жолы су жаңа автомобильмен келе жатқанын атап өтті. Тау етегіне жеткен соң, баяндаушы оның биік кеудесіне, яғни шыңына қарай өрлей бастады.
Шың басына шыққанда автордың көз алдына ұлан-ғайыр қазақ даласының панорамасы ашылды. Осы сәтте ол кенеттен бір сыбдыр естіді. Тастардың арасынан аң емес, адамдардың қарасы көрінді. Шыңға қарай өрмелеп үш адам келе жатты. Келгендердің бірі – ақ бурыл сақалды қарт, екіншісі – қою қара мұртты ер адам, үшіншісі – жүзінде аздап әжімі бар көрікті әйел екен.
Жөн сұраса келе, қарттың есімі Амантай екені, ол машина-трактор станциясының директоры қызметін атқаратыны белгілі болды. Қара мұртты жігіт Асқар – аудандық партия комитетінің хатшысы болса, әйел адам – Ботагөз есімді агроном екен. Олар Көкшенің басында отырып, айнала төңіректегі өзгерістерге сүйсінді.
Бұл кеңес дәл осы арада әлденеше күнге созылып, кеп кеңестен – «Ботагөз» романы туды. Күн көзіндей жарық бар Ботагөздің кезінде. Телегей теңіз тарих бар Ботагөздің сөзінде.