Батыр қыз (Мұқанов)
Қысқаша мазмұны
1943 жылдың қазаны, Невель қаласы маңы. Үшінші ұрғыш армияның жүзінші бригадасында Мәншүк Мәметова жауынгерлерді шабуылға дайындап жүр.
Немістер армияны қоршамақ, бірақ командование олардан бұрын шабуыл бастауды ұйғарады. Түнде миналар тазаланып, жол ашылады. Мәншүк малтуды білмесе де, мұздай каналдан пулеметін арқалап жүзіп өтеді.
Биікте бекініп, пулеметінен от ашып, жауды тоқтатады. Кезектесі минадан қаза табады. Мәншүк жараланса да соғысын доғармайды. Снайпер Ыбырайым «тигр» танкін жояды, бірақ Мәншүк биікте жалғыз қалып, оқ таусылады.
«Бұл арада бүкіл кеңес армиясы өзіммін, — дегем тәкаппарлық ой кеп кетті оған, — егер мен осалдық көрсетіп жеңілсем, армияға сенген ел маған не айтады, мен оларға не айтам?» Бұл сұрау тірі өзімді түгіл...
Көрші пулеметтен оқ алып, атысты жалғастырады. Аяғынан ауыр жараланса да, жарасын байлап, күресін тоқтатпайды. Қансырап талықсыса да, саусақтары пулеметтен ажырамайды. Генерал Галицкий оны пулеметке асылған күйінде табады. Мәншүк көзін ашады, бірақ көп ұзамай жан тәсілім қылады. Генерал оны «Совет Одағының батыры» атағына ұсынуды бұйырады.
Толық мазмұны
Мазмұнның бөлімдерге бөлінуі — шартты.
Шабуыл алдында: үгіт жұмысы және әскери жоспар
1943 жылдың 17 қазанында, қалың қарағайлы орманның арасында шытырлап жанған бұтақтарды айнала отырған жауынгерлер Мәншүктің сөзін тыңдады. Ол бірінші ротаның партия ұйымдастырушысы болып, жауынгерлерге үгіт жұмысын жүргізіп жатты. Айсыз түнде оның кішкене денесі жалынның сәулесінде көрініп тұрды, жіңішке, жұмсақ дауысымен айқын сөйледі.
Үгіттің мәні таныс еді: он бір күн бұрын, қазанның алтысында генерал-лейтенант Галицкий басқаратын үшінші ұрғыш армия Невель қаласын алып, қапыда тоқтаған болатын. Немістер есін жинап, армияны қоршауға кірісті. Олардың жоспары бойынша Қаратай мен Үлкен-Иваново көлдерінің арасындағы қылыны қаусырып алу керек еді. Бұл қылының ені бес-алты шақырым ғана, ортасында Заиванье поселкесінің тұсындағы канал бар.
Разведка алып келген неміс офицері Биткенің баяндауынша, немістер қазанның он бесінде каналдан өтіп, шабуылға кірісіп, үш дивизия мен екі бригаданы қамауға алмақ болды. Бұл мәліметті басқа тұтқындар да растады. Сондықтан армия советі немістерден бұрын қимылға кіруді ұйғарды.
Шабуылды жүзінші бригаданың екінші батальоны бастауға тиіс болды. Исин Мәуленнің құрылысшы батальоны түн бойы жолдағы миналарды тазалап, сым торларды қиюы керек еді.
Жол тазаланып біткенде Мәулен қызыл ракета атып білдіруге тиіс, сонда артиллерия ойнап, жаяу әскерге жол ашатын болды. Шабуылдың мақсаты — немістерді Изочка станциясына дейін сырып тастау.
Мәншүк бұл жоспарды өз ротасындағы жауынгерлерге бірнеше рет түсіндірді. Әр кеңесте сөзі басқа болғанмен, мағынасы бір еді. Сондықтан жауынгерлер оның сөзін соғыс тәртібі қатаңдығынан ғана тыңдады, «түсінікті ме?» деген сұрауына бір ауыздан «түсінікті» деп жауап берді.
Түнгі қозғалыс: миналарды тазалау және каналға жету
Шабуыл алдында жауынгерлердің жан-жүйесі ерекше болды. Олар күлгісі келді, өмірден керегі бір ғана зат — күлу еді. Бірақ күлдіретін кім? Ертеңгі шабуылда өлем бе, жараланам ба деген сезімнің толқынына батып жүрген адамды күлдіру оңай емес. Соғысты басынан көп кешкендер ғана көпшіліктің күлкі толқынына жол ашып жіберді.
Жүзінші бригадада мұндай көсемнің бірі Сүлейменов Ыбырайым болды, 43 жылдың қазанында оның есебінде өзі дәлдеп атып жыққан 370 неміс бар еді.
Мәншүк сөзін аяқтағаннан кейін Ыбырайым әзіл бастады. Ол Мәншүктен неше неміс өлтіргенін сұрады. Штабта қызмет атқарған, пулеметті меңгеру кружогіне қатынасып «озат атқыш» деген баға алған Мәншүк атқыштық өнерін сұрапыл қырғында қолданған емес еді. Жауынгерлер оны қалжыңдасып, «біздің Мәншүктің атқыштығы сондай: һауаның қай жерін көздесе де оғы мүлт кетпейді» десетін.
Әңгімелесу кезінде батальондық партия ұйымдастырушысы Диқанбай Қосанов Мәншүкке қолдау көрсетіп, қазақтың бұрынғы батыр қыздары туралы айтты — Қобландының серігі Құртқаны, Тарғынның серігі Ақжүністі еске салды.
Осы кезде бригаданың соғыс қимылын басқарушы полковник Баймолдин Әбілхайыр мен батальон командирі капитан Ушаков келіп қалды.
Түн. Аспанды қоршаған қою бұлттан шиыршық қар ұшқындайды. Қызыл армияның қимылын жау естімесін дегендей немістер жақтан ескен ызғырық салқын жел әрбір жауынгердің құлағына «еппен қимылда, тез қимылда, сақ бол, қырағы бол!» деп сыбырлағандай болды.
Дәл осы минуттерде сақ құлаққа желдің жылжуын естуге болады, олардың қимылын естуге болмайды. Олардың төңірекке төне қараған көздерінен ұшқан ұшқын бронды бауырдай тілетін термиттік оқтан да өткір...
Құрылысшы батальонның жауынгерлері мина тапқыш құралдың тұмсығымен жерді сипай жылжытты. Мина табылса, құрал сыңғыр ете қалатын. Ажалды құшағын жайған миналар жауынгерлердің қол-аяғын қырқап, денелерін домалатып тастай берді. Батальон сағат екі он жетіде мерзімінен ерте барып қалды. Ушаковтың батальоны да өкшелеп қалмай келді.
Каналды кесіп өту және Заиванье биігіне шығу
Екі батальонның командирлері ақылға отырғанда, Ушаков екі отряд сал байлап суға түсіп, Заиванье поселкесін алуды ұсынды. Бұл ұсыныс қабылданып, суға жүзетін отряд адамдары іріктеле бастағанда, Мәншүк те қосылғысы келді. Ушаков оны қатаң кесіп тастады. Мәншүк мұңайған кескінмен пулеметі тұрған жерге кеп жамбастай отыра кетті.
Малтуға кеткендерді жөнелтіп, Ушаков Мәншүктің қасына келіп, оның өкпелегенін сезді. Ол жұбатудан бастады, жауға бұрын жеткенді емес, бекінісін бермегенді батыр деп ойлауды үйретті.
Сен жауға бұрын жеткенді батыр деп ойлама, екіталай күн туғанда бекінісін бермегенді батыр деп ойла. Менің шамалауымша, қылының өн бойын біз аламыз. Бірақ соны ұстап тура аламыз ба... ең зор мәселе осында.
Мәншүк жәбірлену сезімінен арылып, Ушаковпен серттесті. Сол кезде Заиванье жақтан атылған қызыл ракета аспанға зымырай жөнелді. Біздің кісілер жау қамалына жеткенін білгендей, артиллерия да ойнап қоя берді. Ушаковтың «Шабуылға!» деген бұйрығымен көпшілік лық етіп, ілгері ақтарыла жөнелді.
Жауынгерлер каналға жетіп іркіліп қалды. Канал жап-жалпақ, ені елу метрдей бар еді. Ушаков малти білетіндерге суға түсуді, ұзын бойлыларға бірінші өтуді бұйырды. Малтымпаздар шеті қабыршақтанып қатуға айналған мұздай суды шопылдата күп берді.
Мәншүк пулеметтегі кезектесі ұзын Терентийге түсуді бұйырды, бірақ ол басын шайқады.
Оның бұл қылығына кейіген Мәншүк суға таяна түсті. Терентий оны малтып көрмегенін айтты, бірақ Мәншүк үндемеді.
«Өлімнен — ұят күшті». Малтуға жүрексінсе, малтып өткендер ертең «батырсынған қыз бұның қалай?» деп мазақтамай ма? Мазақтаса ұялмай ма? Ұялса — өлгені емес пе?
Осы намыспен малтуға берік бекінген Мәншүк Терентийге қолын қағып жіберіп, суға күп бере түсе жөнелді. Киіміне сіңе қалған мұздай судан денесі түршікті ме, өзгеге ере алмаймын деп намыстанды ма — қолын қанаттай желпіп жоғары ырғып қап еді, денесі жаңқадай қалқып бетіне шыға келді. Су бетіне көтеріле, кәнігі малтымпаздардай ілгері жүзе жөнелгеніне оның өзі де қайран қалды.
Алғашқы ұрыс және Жолбарыс танкісін жою
Мәншүк кейін қалған пулеметі мен кезектестері туралы ойлап, жалт бұрылып қайтып келді. Терентий де, басқа кезектестер де әлі тұр екен. Мәншүк пулеметті арқалатуды талап етті. Терентий пулеметті көтере алмайтынын айтты, бірақ Мәншүк қатаң бұйырды. Пулеметті сүйрей жағадан сырғи берген Мәншүкке Терентий де түсе қап еді. Мәншүк пулеметті өзі арқалап, Терентийге оқтаулы ленталар салған жәшікті көтеруді бұйырды.
Пулеметті арқалап малтығанына сүйсінген Мәншүк, судың тереңдігін Терентийдің бойынан байқады: оның сорайған денесін түгел жапқан судан қылқиып басы ғана көрінді. Кейде толқындар басын да бүркеп кете жаздайды. Мәншүк Терентийден малтып көруді сұрады. Терентий, Мәншүк және басқа кезектестер арғы жағаға шыққанда, жау да артиллерияға жауап беріп, қызу дуэль басталып қалған еді.
Ажалмен арпалысуға кіріскен жауынгерлер суда тоңазыған денелерінің түршігіп, тоңазуын ұмытып кетті. Командирдің «Алға!» деген бұйрығы батальонның өн бойына электр тоғындай тарады. Мәншүк кезектестеріне ілгері ұмтыла беріп «Кеттік!» деді. Бораған оқтың арасында еңкеңдей ілгері ұмтылған көпке, Мәншүк пен Терентий жетіп, өзгелері жолда қалды.
Олар Заиваньенің оң жағындағы биікке шықса, біздің әскерлер биікті меңгеріп ап, арғы бұйраттағы жаумен атысып жатыр екен. Жаудың да оқ жаудыруы сұрапыл. Ажал нөсері осылай төгілген биікте, паналауға қолайлы бекініс бар еді — биіктегі молаларға қойылған ескерткіш тастар. Мәншүк тасты паналай, пулеметінен от бүріккен. Оның ұшқынды дөңгелек қара көзі алдыңғы жаққа қадалып қатты да қалды.
Бір кезде Терентий екі ленталық оқ қалғанын айтты. Мәншүк көршілерден сұрауды бұйырды, бірақ олар жоқ екен. Мәншүк жалт қарап, маңайында жусап жатқан өліктер мен жаралыларды көрді. Көршілес пулеметтердің маңайында да осы көрініс: екі пулемет те тырсылдарын доғарып, үндері өшкен. Мәншүк төңірегіне қарап, сай-салаларда жауға оқ жаудыру әрекетінде жүрген біраз адамды ұшыратты.
Мәншүк Терентийге көрші пулеметтердің атылмаған оқтарын әкелуді бұйырды. Терентий жөнеле берді. Сол секундте жау жағының оқ бораны үдей түтеп кетті. Көрші пулемет Мәншүктен он шақты адымдай жер еді, екі арасы панасыз жазық. Мәншүк «жат!» деп айқайлап қалды, бірақ Терентий тік тұрып кетіп барады екен. Мәншүк тағы да «жат!» деген сөзді айта берді, бірақ оның аузы аңырайды да қалды.
Сол секундте Терентийдің дәл аяғының астынан кеп түскен мина, топырағын аспанға бұрқ еткізе түсірді. Терентий қою шаңмен бірге аспанға ұшты. Мәншүк жау жаққа көз қырын салса, біздің жақтың атуы әлсіреді ме, бір зор танк, оған ере бірнеше кішірек танктар, оларды паналай қаптаған жаяулар келе жатыр.
Терентийдің қазасы және оқ-дәрі таусылуы
Мәншүктің манадан бері босаған тамырлары тағы да тырсылдай қалды. Ол Терентий жаққа қарады, шаң бәсеңдепті, бірақ Терентий жоқ. Өлді деп жорыған Терентийді барып көруге Мәншүк еңбектей жөнелді. Ол шаңның түбіне сүңги бергенде, қармалаған қолына жып-жылы бірдеме былқ ете түсті. Шошып кеткен Мәншүк алдына қараса, белуарынан бөлінген адам кеудесінен шұбала шығып жатқан ішек-қарын! Басына қараса... Терентий...
Терентийдің... жылдан аса бірге болған жандай жолдас Терентийдің... отан соғысында екі рет награда алған, төрт рет жараланған Терентийдің мынадай қазаға ұшырауы жас жүрегін жидіте елжіреткен Мәншүк...
Мәншүк оның бетіне бетін тақап, дірілдеген дауыспен «Те-рр-р-реш-к-ка-а-а!» деп еңіреп қоя берді. Осы қалпында ол ұзақ жататын еді, егер сол жақ иығы ара шаққандай ду ете түспесе. Мәншүк оң қолын омырауына тығып суырып алса, саусақтары қып-қызыл қан. Оқ бұғана мен топшысының аралығынан тиген; арқасына қолын тықса, жауырын астының еті жалбырап тұр; жаралы иығын қозғап көрсе, сүйегі аман сияқты.
Жау жаққа қараса, жақындап қапты; манағы зор танк жақындағанда тіпті зорайып кетті. Орнынан атып тұрған Мәншүк, көршілес пулеметтің қасынан бір жәшік оқты арқалай жүгіріп, өз пулеметіне қалай кеп жеткенін білмей қалды. Пулеметін ұстай алған Мәншүк нысанаға ең зор танкты меңзей, оқты жаудырып кеп жіберді.
Соңғы ұрыс: Мәншүктің батырлық қаһарлығы
Зор танктің шімірікпей шүйгіп келе жатуына қайран қалған Мәншүк «тие ме, тимей ме» деп күдіктенді. Вдруг оның оң жақ құлағына «Саспа, қарындас!» деген қазақша сөз сап ете қалды. Ол жалт қараса — кәдімгі Сүлейменов Ыбырайым. Қолында ПТР. «Ойһ, аға!» деген Мәншүктің көзінен жас ыршып кетті. Ыбырайым «жолбарыстан» жүрегі шайлықты ма деп сұрады. Мәншүк немістердің «тигр» деген танкін білмейтін.
«Жолбарыс» жақындап қалды. Мұның пулеметтен ағытқан оғын «жолбарыстың» шыбын шаққандай елер түрі жоқ. Не істерге білмей сасқан Мәншүктің жан-жағына алақтаған көзіне оң қанатындағы тасты бетке ұстай, қолындағы ПТР-мен «жолбарысқа» безеп тұрған Ыбырайым ұшырай кетті. Мәншүк ышқынған дауыспен «Аға! Ат!» деп қалды. Ыбырайым жымия қарап «Неніңіз қалай? Өз аңдарыңды сонарла» деді.
Танк тіпті таянып қалды. Оның пулеметтерінен бүріккен оқтары Мәншүкті тастың ығына еріксіз бұқтырды. Ол бұға беріп Ыбырайымға қараса, манағы қалпында әлі тұр! Мәншүк тағы да «аға!» дейін деп еді, кескініне көзі түскенде аузын алақанымен баса қойды: бұл Ыбырайым бұрынғы емес, бұрынғы күлкішіл жұмсақ кескінінің еті қазір түйір-түйір боп бұлшықтанып, толқынды судың бетіндей қимылдап кеткен; бұрынғы қара сұр келбеті күреңденіп лаулап жанған жалынның түсіне көшкен; бұрынғы шүңіректеу көзі қазір сыртына теуіп, жауға атылатын минадай сүйрие қалған.
Ыбырайымның бұл бейнесіне сүйсініп кеткен Мәншүктің, бойын бұрын бүре басып тұрған қауіп, енді сергіп кетті. Ол «шым болаттан құйылған мылқау жолбарыс пен адамның жолбарысы жекпе-жек кездесті, екеуінің қайсысы алар екен!» деп ойлады. Әжесі айтатын бір ертегіде жолбарыс пен айдаһар арбасып тұр екен, сол жағдайда кез болған бір батыр қапыда жөтеліп қапты, сол дыбыстан сескеніп жолбарыс жалт қарағанда, айдаһар оны орап алып сығып тастапты дейтін кеңес есінде жүретін Мәншүк, «қапыда кетірермін» деген оймен, Ыбырайымға көз қиығымен ғана қарап, демін де еппен ақырын алды.
Алдында ажал күткенін сезді ме, мылқау «жолбарыс» Мәншүк ықтаған тасқа төрт-бес қана адымдай жер қалғанда, сол жаққа қарай жалт бере бұрылды. Сол секундте Ыбырайымның мылтығынан гүрс ете түскен дауыс естілгенде, «жолбарыстың» арт жағынан жалын аралас қарақошқыл түтін будақтала бұрқ ете қалды. «Жолбарыстан» будақтала бұрқыраған жалын мен түтіннің арасынан киімдері лаулап жанған фрицтер жанталаса шығып қашқанда, Ыбырайымның «Ат!» деген дауысы сап ете қалды.
Жалын жамыла «жолбарыстан» қашқан фрицтерді кездей Мәншүк пулеметтің замогын басып қап еді, денесі дірілдеген пулемет сапылдап сөйлей жөнелді. Оның сөзі «неміс оккупанттарына өлім!». Ыбырайымның оғынан ба, басқанікінен бе, «жолбарыстың» үйіріндегі өзге танктер де бұрқырап өртене бастады. Жаудың шұбырған жаяулары танктерден бөлініп қалды. Жауды қырудың қызығына түсіп оқталған ленталарды шетінен суырып ала берген Мәншүк, қасына қатар қойған жәшікке қолын сұғып еді, бұдырмақ оқтардың орнынан теп-тегіс тақтай білінді.
Жәшікті ернеуінен ұстай алдына көтеріп ап қараса, ішінде дәнеңе жоқ, артына қараса, өрімнің таспаларындай шұбатыла жатқан бос ленталар. Айналасына құлақ түрсе, алыстан естілген тарсылдар болмаса, нақ осы тар қылыда біздің жақтан атылған мылтық даусы естілмейді. Шамасы бұл жарты аралда ол жалғыз қалған сияқты. Жаудың ентелеуі басым, және жау жақ бұйраттан осы биікке төккен құралдардан жауған оқтардың нөсері әлі толастар емес.
Жұлқына ұмтылып келе жатқан жау мың ба, миллион ба, кім білсін — әйтеуір құжынаған құмырысқадай сансыз бірдеме. Соның бәріне осы маңда төтеп болар жалғыз өзі екенін көрген Мәншүк, оқ таусылғанда қобалжыған жүрегін тез қалпына түсіріп, дірілдеген денесін тез жинай қойды. «Бұл арада бүкіл кеңес армиясы өзіммін, егер мен осалдық көрсетіп жеңілсем, армияға сенген ел маған не айтады, мен оларға не айтам? Бұл сұрау тірі өзімді түгіл, өлі аруағымды да қара жүзді қылмай ма?» деген ой кеп кетті оған.
Мана жер бауырлап жылжыған жау, алдыңғы биіктен бүріккен оқ басылған соң шуласып тұра жүгірісті. Өлмей беріспеуге бекінген, бірақ жаумен жұлқысуға өз маңында оқ жоғын білген Мәншүк, «ендігі оқ қалса оң жақ қатардағы пулеметтің қасында болар» деген оймен еңбектей жүгірді. Ол пулемет те Мәншүктің пулеметінен оң он бес метрдей жерде еді, екі ара панасыз жазық. Жауған оқтан қорғанған Мәншүк жан-дәрмен дегенде ұмтылған тасына жете беріп еді, көздеп атты ма, я қаңғырып кеп түсті ме, бір мина аяқ жағынан жарқ етіп кеп түсіп, шатырлай кеп жарылғанда денесі аударылып түсті.
Бұрқыраған шаңның арасында ұйпа-тұйпа бола қалған Мәншүк, мина денесінің қай жерін жаралағанын сезді. Есін танбаған Мәншүк жалма-жан тұра берді де, қираң ете құлады. Тағы ұмтылып еді, тағы құлады. «Апырау, не болған маған!» деген оймен ауырған аяғын ашып көрсе, тізеден төменгі жағы былқылдап бос жатыр... Жиырылған еттен қан сорғалап ағып тұр...
Жүрегі дір ете қалған ол, жау жаққа қараса, жапырлай ұмтылған жау жақындап қапты.
Сасқан Мәншүк, жарасын байларлықтай ешнәрсе табылмаған соң, белдемшесінің оң жақ етегін дыр еткізіп қақ айырды да, жаралы аяғын шымқай орап, ағытқан қайыс белбеумен тас қып байлады.
Содан кейін бір тізе, екі шынтағымен жылжып пулеметке жетсе, айналасында сөреге жайған құрттай қаз-қатар тізбектеле жатқан оқтаулы ленталар. Мәншүктің есінен жаралануы шығып кетіп, жапа-тармағай жақындап қалған жауға пулеметтен оқ шашып қоя берді. Жау шапқан шептей оталып кеп түсті.
Мәншүктің өңінде жауды қыруы, біраздан кейін түсі сияқтанды. Қызу қимылмен қансырағанын абайламаған ол, талықсып кетті де, атуын доғарды.
Бірақ оның шалажансар денесінің кеудесі пулеметке асыла сүйеніп қалғанмен, замокке жабысқан қолының саусақтары жазылудың, орнына, жігерленіп сығымдала түсті... миында «немісті қыруым үдеді» деген мақтаныш...
Немістің қырылуы Мәншүктің есі бар кезінен үдеуі рас еді; оның талықсыған қарсаңына, жүзінші бригаданың кейінгілері де, оларға таяна ұмтылған біздің басқа әскери қосындар да жетіп, жауды жосылта отап, Изочка станциясына қарай тықсырып алып кеткен.
Генерал Галицкийдің келуі және батыр қызды табу
Шабуылмен ілгерілеген үшінші ұрғыш армияның бөлімдерін өкшелей армия қолбасшысы генерал-лейтенант Галицкий де келе жатты, қасында полковник Әбілхайыр Баймулдин.
Жиналмалы көпір арқылы машинамен өткен Галицкий, Заиванье қаласының бүйіріндегі молалы биікке шыға бергенде, Әбілхайыр оған немістің шабуылға әзірленген барлық күшін біздің екінші батальонның бес сағат бөгеген биігі осы екенін айтты. Олар биікті деңгейлеп кеп тоқтады. Одан жоғары көтерілуге, жусап жатқан өліктер жол бермеді. Олар машинадан түсіп, өлік-өліктің арасымен қабақ шыта жүріп келе жатқанда, аржақтан санитарлық батальон адамдары да жетті.
Галицкийдің адъютанты Качергин кенет дауыстап қап еді, генерал бұрылып қараса, құндағы тасқа сүйенген пулеметте асылып біреу жатыр екен. Олар аяқтарын жылдамдау басып, пулеметке асылғанға жетіп келді. Әбілхайыр асылған адамды басын көтере берді де, шошығандай қолын тартып ала беріп, тез қайта ұстай алды. «Кузьма Никитич! Бұл біздің қыз!» деді ол. Әбілхайыр қыздың денесін жеңіл көтергенмен, пулемет замогіне жабысқан саусағын тез жаза алмады — қарысып қатып қапты.
Мәншүктің қарысқан қолын пулемет замогінен әрең босатып алған Әбілхайыр, денесін көтеріп құшағына алғанда, генерал да тани кетіп, «Маншук Маметова!» деп қалды. Мәншүк ышқынды да көзін ашты. «Тірі!» деді Әбілхайыр қуанып кетіп. Әбілхайыр құшағына алып отыра кеткен Мәншүк, тек, ара-тұра кірпігін ғана қақпаса, Галицкийдің ешбір сұрауына жауап бере алған жоқ. Сөйтіп отырып, олар батыр қыздың жантәсілім қылғанын сезбей де қалды.
Мәншүктің бүгін қандай ерлік көрсеткенін, генерал Галицкийге, сол араға келе қалған капитан Ушаков баяндап берді. Батыр қыздың ерлік істеріне сүйсінген генерал, жерге жатқызған оның жансыз денесінің қасында қайғылы кескінмен бөркін алып аз тұрды.
«Аянышты қаза! — деді бір кезде, — сонымен қатар қуанышты, — отанымыздың тарихына тағы да бір батыр қызының аты алтынмен жазылатын болды. Бұл қызды біз «Совет Одағының батыры» атағына ұсынамыз».