Аяз би
Өте қысқаша мазмұны
Ерте заманда Мадан хан қырық уәзіріне адамның, шөптің, құстың жаманын тауып келуді бұйырды.
Уәзірлер шеңгел мен қырғауылды алып, тау етегінде қой бағып жүрген жыртық тонды Жаманды «адамның жаманы» деп ертіп келді.
.jpg)
Ол шөптің, құстың жаманын дәл айтып, ханның тұлпары мен гауһар тасының мінін тауып, оның наубайшының баласы екенін ашты. Ұсынған тақтан бас тартып, уәзір болды, бай қызының сынағынан өтіп үйленді.
Қырық уәзір қызғанып, оны «Барсакелмеске» жұмсатты, бірақ Жаман айламен тірі қалды. Кінәсін мойындаған хан оны басқа елге көшірді, кейін тағын берді. Ел оны әділдігі үшін Аяз би деп атады.
Ол жыртық тоны мен тымағын ордасының маңдайшасына шегелеп қойды.
Кейде хандықпен көңілі ауытқып, тура жолдан таяйын десе, шегелеулі тоны мен тымағына қарап: «Ай, Аяз, баймын деп аспа, ханмын деп таспа! Аяз әліңді біл, құмырсқа жолыңды біл!» – деп, көңілін басушы еді дейді.
Толық мазмұндама
Мазмұндаманы бөлімдерге бөлу — редакциялық.
Ханның тапсырмасы: жаман адам, жаман шөп, жаман құс іздеу
Ерте заманда Мадан хан өмір сүрді.
Күндердің бір күнінде ол өзінің қырық уәзірін жинап алып, күрделі сынақ тапсырды.
Хан оларға он бір ай ішінде дүниедегі ең жаман шөпті, ең жаман құсты және ең жаман адамды тауып әкелуді бұйырды. Егер таппаса, жазалайтынын ескертті. Уәзірлер жан-жаққа іздеу салып, тікенегі киім жыртатын шеңгелді шөптің жаманы, ал түрі ұсқынсыз қырғауылды құстың жаманы деп ұйғарды. Ұзақ жүріп, тау бөктерінен жыртық тоны бар қойшы Жаманды жолықтырды.
Жаман олардың тапсырмасын естіп, ханға керек жаман адамның өзі болатынын айтып, бірге жүруге келісті.
Жаманның түзетуі: шөптің жаманы — қарақоға, құстың жаманы — сауысқан
Ордаға бара жатқан жолда Жаман уәзірлердің таңдауын қате деп тауып, шеңгел мен қырғауылды тастатып, орнына қарақоға мен сауысқанды алғызды. Хан бұл өзгерісті көріп ашуланғанда, уәзірлер мұны Жаманның нұсқауы екенін жеткізді. Мадан хан Жаманды алдына шақыртып, оның бұл байламының мәнін сұрады. Сонда Жаман өз өмірінен мысал келтіріп, шеңгелдің жақсы отын болып қызу беретінін, ал қарақоғаның жанбай үйді күлге толтыратынын әрі оны мал да жемейтінін дәлелдеп берді:
Елу жасқа келіп жаман болған жоқпын, жасымнан-ақ жаман едім. Өмірім отын, су тасумен кісі есігінде құлшылықта өтті... Ал енді қарақоғаны алып, отқа жақсам, жанбайтын еді... барлық мал мұрнын жиырып, жемейтін.
Ол қырғауылдың адамға пайдасы барын, ал ала сауысқанның бірлігі жоқ, адамға пайдасыз құс екенін айтып берді.
Жаман хан алдында: тұлпар мен гауһар тасты сынау
Хан одан өзінің неге жаман екенін сұрағанда, Жаман өзінің ел қатарлы отбасы құрмай, өмір бойы кісі есігінде жалшылықта жүргенін алға тартты:
Менің жасым елуге келді... Мен қайда болса сонда, әлі күнге дейін әркімнің артына мінгесіп, басқа біреудің құлшылығында жүрмін. Енді мен жаман емей, жақсымын ба?
Жаманның терең ақылына таңғалған хан тұлпарын сынауды тапсырды. Жаман тұлпарды өзеннен өткізіп мініп көрген соң, оның бойында міні жоқ екенін, алайда сиырға шатысы барын айтты. Себебі жылқы судан өткенде сиыр құсап аузын суға малып, артқы аяғын сілкіген еді. Таңғалған хан құлынды туа алмай жатқан биенің ішін жарып алып, оны сиыр сүтімен өсіргенін растады. Содан кейін хан қазынасындағы киелі гауһар тасты сынауға ұсынды. Жаман тасты салмақтап көріп, оның ішінде екі ақ қарабас құрт жатқанын, тастың салмағы кемігенін айтты. Тасты жарғанда, расында да ішінде екі құрт бары анықталып, жиналған халық тағы да қайран қалды.
Ханның наубайшы баласы екені ашылады
Таңғалған хан Жаманға өз тегін тексертіп, жеті атасынан бері хан екенін білуді бұйырды. Жаман ханның түріне тік қарап, оның тегінде ешқандай хандық белгі жоқ екенін тура айтты:
Жоқ, тақсыр! Сіздің қара басыңыздан басқа жеріңізде хандық жоқ. Сіз нағыз наубайдың баласысыз... Апырым-ау, мына Жаман не дейді! Халқым, мен хан баласымын деп жүр едім, шақырындар анамды!
Ашуланған хан шындықты ашу үшін дереу анасын шақыртты.
Ол өзінің қатыгез күйеуі қыз тапқан он тоғыз әйелін өлтіргендіктен, өз жанын аман алып қалу үшін жаңа туған қызын аспаз наубайшы отбасының ұлына алмастырғанын жылап мойындады:
Туар кезімізде ... екеуміздің толғағымыз бір күнде келіп, бір сағатта босанып, сырды ешкім білмесін деп ... сол қолыммен қызымды беріп, оң қолыммен алған шырағым сен едің! Енді бұл күнде мына Жаманың оны біліпті.
Шындықты естіген хан тақты Жаманға ұсынды, бірақ ол бас тартып, жанында кеңесші болып қалуға келісті. Жаман бұл құпияны ханның қонаққа жал мен жая емес, нан мен көже бергізген қылығынан аңғарғанын айтты.
Меңдінің Жаманды сынауы
Күндердің бірінде қалада бай қызының үйінің алдында жиналған үлкен нөпір жиынды көрген Жаман бұл жайдың себебін сұрады. Сонда хан бұл жерде тек өзінен ақылы асқан адамға тұрмысқа шығуға серт берген қыз тұратынын баяндады.
Кешкісін Жаман қыздың ақ боз үйіне келді. Есікті Меңдінің жеңгесі ашты.
Қыз келіншек арқылы Жаманға қайрақ тас, тәрелке, пышақ және гауһар беріп жіберді. Жаман олардың құралын сұратып алып, қайрақты бөлді, тәрелкені уатты, пышақты сындырып, гауһарды қақ жарды. Мұны көрген қыз оның өзі іздеген ақылды жан екенін түсініп, құрметпен қарсы алды.
Дарға асылу, боз атты құтқарушы және той
Таң ата қыз үйінен шыққан Жаманды қарауылда тұрған туыстары ұстап алып, ханға апарды. Жаман қыздың сырын сақтау үшін барғанын мойындамай тұрып алған соң, хан оны дарға асуға бұйырды. Жаза орындалып жатқанда Меңді ақ боз атпен, ақ киім киіп, бетін бүркеп келіп, дардың жібін қылышпен кесіп, Жаманның кеудесіне қылышын көлденең тастап кетті. Өлімнен аман қалған Жаман қайтадан ханның алдына келді. Ол қыздың берген заттарына байланысты антын және Меңдінің қылыш үстінде серт жүрмейтінін білдіріп, сол антты қайтарғанын түсіндірді. Шындықты ұққан хан елді жиып, үлкен той жасап, Меңдіні Жаманға қосты.
Қырық уәзірдің айласы: «Барса-келмеске» жіберу
Хан мен Жаманның жақын достығын қызғанған уәзірлер араға іріткі салмақ болды. Олар ханға Жаманның сұлу әйелін мақтап, оны қонаққа баруға үгіттеді. Меңдінің көркіне тәнті болған хан оны тартып алу үшін уәзірлердің айласына келісіп, Жаманды өлімге айдауды көздеді. Жаманды ордаға шақыруға сарай қызметшісі аттанды.
Ол үйге кіргенде Меңдінің көркіне есінен танып құлады. Кейін есін жиып оралған ол көргенін баяндағанда, ханның ынтықтығы тіпті арта түсті. Хан Жаманды Барсакелмеске жұмсап, бір түгі алтын, бір түгі күміс інжілі қойдың терісін, күміс қанатты інжілі үйректі және дәудің інжілі қара арғымағын әкелуді талап етті. Әйелінің кеңесімен Жаман семіз ат таңдап, сапарға шығуға келісті.
Жасырын қайту, ханның жеңілісі және Ақша хан еліне көшу
Уәзірлер үш күн шығарып салған соң, Жаман жасырын қайтып оралып, Қаратоғайда атын сойып алды. Төсегінің астынан адам бойындай шұңқыр қазып, бір жыл бойы күндіз сонда жасырынды. Бір күні хан Меңдіге көңіл айтуға келіп, оған сөз салды. Сонда ақылды әйел баяғы жарылған гауһар тас секілді өзінің де уақыты өткенін, ханға жар бола алмайтынын айтып тойтарыс берді. Хан кеткен соң, Жаман ордаға барып, өзін қуған аш арыстанның осы ордаға кіріп кеткенін астарлап айтып, ханды ұятқа қалдырды. Өз қатесін мойындаған хан уәзірлерден қауіптеніп, бірнеше түйеге жасау мен асыл зат арттырып, Жаманды Ақша ханның еліне көшіріп салды.
Күлдіреуіштің басын салып беру жауабы
Күндердің күнінде хан шаңыраққа қарап жатқанда күлдіреуіштің бір басы шыққанын көріп, уәзірлеріне «Жау шапты, ел бүлінді, апат соқты» деген астарлы тапсырма берді. Шешімін таба алмаған уәзірлер Жаманға барды. Жаман оларға күлдіреуіштің басын орнына салуға кеңес беріп, жазадан құтқарды.
Аң аулаудағы шалдың жұмбақтары
Аңға шыққан хан тау бөктерінен бір қарияны жолықтырып, оған астарлы сауалдар қойды.
Ол таудың басына қырау шалғанын, етегін қырау шалғанын, бұлақ аққанын және қырық асыранды қазды союды жұмбақтап сұрады. Үйіне қайтқан соң, хан бұл сөздердің мағынасын ашуды уәзірлеріне тапсырып, таба алмаса қырқының да өлетінін ескертті.
Уәзірлерді құтқару және Аяз бидің әділ хандығы
Қорқып сасқан уәзірлер көмек сұрап қайтадан Жаманға жүгінді. Жаман бір атты қалдырып, қалған отыз тоғыз атты сойғызды, киімдерін өртетіп, өздерін жалаңаш күйде алдына салып хан ордасына айдап әкелді. Хан жиналған жұрттың алдында Жаманды зор қошеметпен қарсы алды. Жаман қарттың шашы мен сақалына ақ түскенін, көзінен жас аққанын білдіретін жұмбақтарын түсіндіріп, уәзірлерді жалаңаш айдап келу арқылы ханның «қаздарды сою» тапсырмасын орындағанын жеткізді. Күнәларын мойындаған уәзірлерді хан кешіріп, тағын Жаманға салтанатты түрде табыстады. Аяз би атанған ол бес хандықты соғыссыз біріктіріп, әділ билік жүргізді. Тәкаппарлықтан сақтану үшін ордасының маңдайшасына өзінің баяғы жыртық тоны мен тымағын іліп қойып, әрдайым өткенін есіне алып отырды.