Анасын сағынған бала (Нұрмағамбетов)
Өте қысқаша мазмұны
Қазақстанның бір аудан орталығы, жаз шағы. Алматыдан төрт жылдан кейін туған жеріне келген қонақты туыстары шат-шадыман қарсы алды.
Түсте аулада ол анасын жоқтап ән айтып, құммен ойнап отырған кішкентай баламен танысты.
Бала атасы мен әжесінің қолында тұратын, шешесі Алматыда жұмыс істейтін, әкесінен айырылған еді. Екеуі тез тіл табысты: қонақ баланы құшақтап, басынан иіскеп, балмұздақ сатып әперді. Жүрегі елжіреп кетіп, ол балаға өзімен бірге Алматыға, анасына алып кетуге уәде берді. Сержан қуаныштан есі шығып, киімдерін дайындап, жолға жиналды.
Алайда баланың атасы мен әжесі «бейнет болады» деп қарсы шықты. Қонақ уәдесін айтуға батылы бармай, үнсіз қалды. Кетер күні бала сыр берместен, өкпелеп жүрді.
Ол қолына ойыншық күрегін ұстаған күйі шығарып салушылардан бөлек тұр екен. Жүзі алабұртулы. Өткір көздеріне ыза мен мұң ұялағандай. Бірақ жанарын аудармай, Есмағамбетке тесірейе қалған.
Машина жылжығанда бала терезені қуалап жүгірді. Пойызда таңға жуық оянған қонақ баланың көзқарасын есіне алып, ұйықтай алмай, өзін кінәлап, қатты өкінді.
Егжей-тегжейлі мазмұндама
Мазмұндаманың тарауларға бөлінуі — шартты (редакциялық).
Есмағамбеттің төрт жылдан кейін ауылға оралуы мен туыстарымен кездесуі
Есмағамбет ұзақ уақыттан соң туған ауылына сапар шегіп келді. Төрт жыл бойы алыста жүрген ол туып-өскен өлкесін сағынып оралған болатын.
Таңғы поездан түскенде оны күтіп алушы туыстары мен достары қарсы алды. Олар бір-бірін құшақтап, сүйіп, мәре-сәре болды. Күтіп тұрған көліктерге мініп, бәрі аудан орталығында тұратын туыс қарияның үйіне қарай бет алды.
Есмағамбеттің бұл сапары ауылына төрт жылдан кейінгі оралуы еді. Содан болар, таңертеңгі поездан түскен бойдағы қарсы алушы туыстары, достарымен болған ұшырасудың өзі кәдімгідей у-дулы болды.
Аулаға келген бойда қуанышты айқай-шу мен күлкі қайта жалғасты. Жиналған көпшілік түгелдей үйге кіріп, жаюлы мол дастарханнан дәм татты. Әуелі ыстық шәй ішіліп, одан кейін ет желінді. Келген қонақтардың бірі өз шаруасымен кетіп жатса, екіншілері жаңадан қосылып, үй іші абыр-дабыр әңгімеге толды. Түске жақын қонақтар тарап, ұзақ отырыстан шаршаған ол аулаға шығып тынықты.
Жүзім көлеңкесіндегі танысу: Сержанның анасы жайлы әні мен алғашқы әңгіме
Есмағамбет ауладағы жеміс ағаштары мен көкөністер өскен бақты аралап жүріп, күн қызуы қатты қызған соң жүзім көлеңкесіне беттеді. Сол кезде оған баланың нәзік әні естілді.
Мама-аа… мама-аа… Сенсің ғой ең дана-а… Мәңгі дос сен ғана-а… — деп әндеткен сүйкімді бала дауысын естіді. Бірақ Есмағамбет олай бір, былай бір бұрылып, маңайынан бала көрмеді.
Ол жүзім жапырақтарының арасынан ойыншықтарымен құмда ойнап отырған төрт жасар баланы көрді.
үстіне су жаңа ақ футболка киген төрт жастар шамасындағы ер бала арнайы тіреу ағаштарымен керілген жүзім сабақтарының ұзына бойғы көлеңкесінің бір шетінде құммен ойнап отыр екен.
Есмағамбет жанына жақындап барып атын сұрағанда, бала өзінің есімі Сержан екенін, Күміскүлдің баласы болып табылатынын айтты.
Есмағамбет баланың әкесінің атын сұрап еді, Сержан күмілжіп, жауап таба алмай қиналды. Ол үлкендер арасындағы жағдайды түсініп, әңгімені бірден киімдеріне қарай бұрды. Бала үстіндегі таза футболкасы мен шортигін анасы әкеліп бергенін және қонақ келеді деп әжесі кигізгенін жеткізді.
Есмағамбет сондайлық ықыласпен еңкейіп, Сержанның басынан иіскеді. — Иісі бар ма? — деді бала... — Ненің иісі? — Сабын... Әтір сабынның... — Шампунның иісі ғой, — деді бала сықылықтай күліп.
Бала қонақ келер алдында ғана шашын әжесі жуып бергенін, оған дейін басы биттеп кеткен соң атасы ұстарамен қырып тастағанын ағынан жарылып айтып, екеуі мәз болып күлісті.
Кешкі әңгіме: баланың анасы жайлы сыры мен Алматыға алып кету уәдесі
Күн батып, ауа салқындаған шақта қариялар там көлеңкесіне орындық қойып әңгімелесті. Осы сәтте сержанның әжесі ас қамымен жүрді.
Үлкендер мал жайғаумен шұғылданғанда, үш аяқты велосипедін мініп жүрген Сержан Есмағамбеттің қасына қайта келді. Ол Есмағамбеттің Алматыдан келгенін және мамасын танитынын естіп қатты қуанды, оған мойнын созып еркеледі. Есмағамбет сүйсініп, оны өзімен бірге қалаға алып баратынын айтты.
Мен сені Алматыға алып кетемін, — деді сеніммен. Сержан бұл жолы атасының өзін алып кететіндігіне шүбәланған жоқ. Сондықтан ашық-жарқын күйде: Қашан кетеміз? — деді бірден.
Ол арғы күні пойызға мінетіндерін айтып уәде берді. Сержан қуаныштан есі шығып, анасы әкелген гүлді көйлегі мен костюмін киіп баратынын айтып шаттанды. Ол үлкен базардағы анасын, тіпті жоғалып кеткен әкесін де іздейтінін айтты.
Баланың көзінде жас тамшылары пайда болып, анасын сағынған кездерін тебірене еске алды.
Мамам кетерінде бетімнен сүйді... Сосын бұрылып кетіп бара жатқанда мен: Мама-а, тағы бір сүйші дедім. Ол қайта бұрылып келіп, бетімнен тағы да сүйді. Сосын... ол қатты жылап қалды. Әжем де жылады. Мен де жыладым.
Сержан анасы кеткен соң бақтағы ағаштарды аралап жүріп атасының да жасырынып жылағанын жайып салды. Бұл сырларды естіп толқыған қонақ әңгімені жақын туыстар жайына қарай бұруға мәжбүр болды.
«Шағала» дүкеніне бару: балмұздақ сатып алу мен жолдағы баланың әңгімелері
Туыстарды сұрастыра келе, Сержан балмұздақ сатып әперген қарияны ерекше жақсы көретінін айтып өтті.
Оның жақсысы... балмұздақтың әр түрі бар... Сосын ол дүкен жұрт ұйықтағанша істей береді. Абырой болғанда, Есмағамбеттің теңгелері шалбарының қалтасында екен... ол Сержанға балмұздақ алып бермеске амалы қалмағандай.
Екеуі «Шағала» дүкеніне қарай жаяу бет алды. Жол бойы бала тоқтамастан сөйлеп, ауыл үйлерінің иелерін таныстырды. Бір үйді көрсетіп, оның сиыр ұрлаған ұры екенін баяндады. Келесі үйді нұсқап, оны көре салысымен бетінен сүйіп еркелететін жақсы көршінің мекені екенін мақтана тілге тиек етті.
Дүкенге кіргенде оларды қарсы алған қызметкер баланың талғамын бірден түсінді.
Есмағамбет қалағанынша алуға рұқсат беріп, қолына пакет толы балмұздақ ұстатты. Қайтар жолда Сержан балмұздақтың бірін өзі жеп, қалғанын көрші тұратын досына бергісі келетінін жарыса жеткізді.
Баланың төбесі көкке жеткендей қуанып, Есмағамбетті барлық аталарынан да артық жақсы көретінін шын көңілімен айтып салғанына үлкендер ұзақ күлісті.
Кешкі шай: ата-әженің баланы Алматыға жіберуге келіспеуі
Кешкі шай барысында Сержан қонақтың жанынан бір елі ұзамай, мұртына бетін басып еркелеумен болды. Әжесі баланың тентек қылығына басу айтқанымен, ол тыңдамай, түнде де қонақтың қасына жататынын айтып қойды. Бірақ дастархан жиналмай жатып ол қалың ұйқыға кетті.
Бала ұйықтағаннан кейін Есмағамбет күндізгі сөзі есіне түсіп, оны Алматыға алып кету туралы ойын қарттарға білдірді. Алайда Балмағамбет бұған қарсы шығып, оны артық бейнет көрді. Мейіркүл де қалада анасының күнкөрісі ауыр екенін, баланы асырау оған қиындық туғызатынын айтып, оны алып кетуге түбегейлі тыйым салды. Есмағамбет қарсы сөз айта алмай, ұйқыға жатты.
Ауылға сапар: марқұм болған достар мен мұңлы әңгімелер
Келесі күні таңертең Есмағамбет ауладан Сержанның анасына арнаған әнін қайта естіді. Ол баланың сағынышына тағы да тәнті болды. Бала оның жанына келіп, оңашада ертең пойызға бірге мінетінін күтіп тұрғандай сыңай танытты. Бірақ үлкендердің келісімін ала алмаған қонақ бұл сұраққа жауап бермей, тілін тістеді. Сержан оның үнсіздігінен сескеніп, көзінде мұң пайда болып, көліктің жанында үнсіз шығарып салды.
Есмағамбет өзі туып-өскен ауылға барып, бір күн бойы болды. Төрт жылдық үзілісте бала кезінен бірге өскен достарының қайтыс болғанын көріп, марқұмдардың отбасыларымен бірге көз жасын төкті. Молаға барып бақилық болған әке-шешесіне құран бағыштады. Ауыл адамдарының мұңды әңгімелерінен соң ол аудан орталығына көңілсіз, ауыр оймен оралды.
Қоштасу: уәденің орындалмауы мен баланың машинаның артынан жүгіруі
Ауданға оралғанда Сержан оны алдынан қуана қарсы алып, жолға киетін киімін түнде дайындап қойғанын айтты. Бірақ Есмағамбет ауыр ойдан арыла алмай, оған көп көңіл бөлмеді. Қоштасу шайын ішіп отырғанда Сержан жанына келіп: «Сен бұл жолы мені Алматыға алып кетпей-ақ қой» деп өкпелі кейіппен сыбырлады. Есмағамбет абыржып, баланың көзіне қарай алмады.
Көлікке мініп аттанатын сәт туғанда, Сержан қолына ойыншық күрегін ұстап, жұрттан бөлек оқшау тұрды. Оның жүзі алабұртып, жанарында ыза мен реніш оты жанды. Машина орнынан қозғала бергенде, бала көліктің соңынан терезе тұсына дейін бар күшімен өксіп жүгіре бастады. Ол алданып қалғанын ұғып, қалып бара жатты. Есмағамбет оның жүзін көріп жүрегі тілінгендей қорқып, машина ішіндегі достарына қарай бұрылып құтылуға тырысты.
Поездағы өкініш: Есмағамбеттің ұйқысыз түні мен жан тапшыран ойлары
Купеге жайғасқаннан кейін көңілді жолаушылардың ортасында отырып, ол біраз уақыт ауыл жайын да, баланы да ұмытқандай болды. Бірақ таңға жуық оянған сәтте оның көз алдына көліктің артынан қуып жүгірген Сержанның ызаға толы көздері елестеді.
Ол баланың алдындағы өз кінәсін, берген бос уәдесін ойлап, төсегінде дөңбекшіп жатып қатты өкінді. Кішкентай жүрекке жазылмас жара салып, оны алдап кеткеніне жаны қысылды. Пойыздың дүрсілдеген доңғалақтары өзін ентелеп қуып келе жатқан баланы еске салды. Таң сыз бергенде құлағына Сержанның анасын сағынып айтқан мұңды әні қайтадан шалынып, оның көңілі мен ар-ұжданын ауыр мұң шырмап алды.